Του Γιάννη Γαβρίλη

Αχ πόλεις της Ασιατικής μας γής,

 Αχ, αχ, Περσία, λαμπρό του πλούτου εσύ λιμάνι,

 Πως έσβησε η μεγάλη η ευτυχία μας

Και πάει το άνθος των Περσών μ’ ένα και μόνο χτύπημα!

Αγγελιοφόρος/ Μετάφραση: Παναγιώτης Μουλλάς

Να το ξεκαθαρίσω, ευθύς εξ αρχής.

Η παράσταση των “Περσών” που παρακολουθήσαμε την Παρασκευή 15 Ιουλίου, στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, ήταν άλλη μια θεατρική παρουσίαση της Τραγωδίας του Αισχύλου, (μέρος τριλογίας που διδάχτηκε το 472 π. Χ.) που κατά τους μελετητές, αποτελεί την παλαιότερη καταγραφή γεγονότων της Ελληνικής Ιστορίας στο Θέατρο.

Η υπόθεση

Στα Σούσα, την περσική πρωτεύουσα, οι πολίτες που έχουν μείνει πίσω και η βασίλισσα Άτοσσα που την βασανίζουν κακοί οιωνοί, περιμένουν νέα από την εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα. Ερχόμενος ένας αγγελιαφόρος, αναγγέλλει τη φοβερή έκβαση της μάχης της Σαλαμίνας.

Ο Περσικός στρατός και οι περισσότεροι στρατηγοί του έχουν συντριβεί.

Η Άτοσσα και ο Χορός ( που αποτελείται από γέροντες) μετά την αναγγελία της καταστροφής και τον θρήνο για την τρομερή κατάληξη, καλούν το φάντασμα του Δαρείου, να εμφανιστεί και να τους καθοδηγήσει.

Το φάντασμα του Δαρείου, μέμφεται την ύβρη του Ξέρξη, που με αλαζονεία θέλησε να υπερβεί την Θεία βούληση ( καταστρέφοντας κατά την επέλαση του Περσικού στρατού, ναούς και βωμούς) και να εναντιωθεί στην Φύση, (ζεύξη του Ελλήσποντου με πρωτόγνωρο μηχανικό τρόπο, πράγμα αδιανόητο για την εποχή και κυρίως αθέμιτη ανατροπή των ανθρωπίνων ορίων) προαναγγέλλοντας το ζοφερότερο μέλλον και τις επερχόμενες ακόμη μεγαλύτερες καταστροφές (την επόμενη ήττα των Περσών στις Πλαταιές).

Βγάλε κραυγή λυπητερή

Και θρήνο αρχίνα για τους δύστυχους

Πέρσες που τους ξεγέλασαν οι θεοί!

Αλίμονο στο στράτευμα που χάθηκε!

Χορός: μετάφραση Παναγιώτης Μουλλάς

Εμφανίζεται καταβεβλημένος ο Ξέρξης μετανιωμένος που η αλαζονεία του επέφερε την “θεοβλάβειαν” και εξαφάνισε έναν στρατό αποτελούμενο από το “άνθος” της Ασίας, και μια πανίσχυρη και πολύχρυση αυτοκρατορία να γονατίσει. Τώρα αυτός επιστρέφει μόνος και ταπεινωμένος και με ράκη ενδεδυμένος.

Η παράσταση που παρακολουθήσαμε στην Επίδαυρο, δεν ήταν μια κλασσική παρουσίαση στην ορχήστρα του Αρχαίου Θεάτρου, της Αισχύλειας Τραγωδίας.

Το είχε προαναγγείλει ο Δημήτρης Καρατζάς. Η παράσταση θα είναι μια δική του διασκευή ( με τη δραματουργική(;) συνεργασία της Γκέλυ Καλαμπάκα) και μια δική του, επίσης, σκηνοθετική απόδοση.

Όμως. Όλα έχουν ένα όριο. Επί τω προκειμένω, όχι μόνο τα όρια ξεπεράστηκαν, αλλά διερράγησαν, αλώθηκαν, καταστρατηγίθηκαν.

Εκφράσω προσωπική άποψη.

Κατά πόσο συμφωνούμε ή διαφωνούμε στις επεμβάσεις -διασκευές, ειδικά των Αρχαίων Τραγωδιών ( και Κωμωδιών),ειδικά όταν αυτές θα παρασταθούν στο Αργολικό Θέατρο, πλέον δεν έχουν καμιά σημασία. Ούτε καν, αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Κατά μια άποψη που είναι και η επικρατέστερη, δεν υπάρχει “χώρος” πλέον για την κλασσική θεατρική παρουσίαση των Αρχαίων αυτών ποιητικών κειμένων. Όλα έχουν λεχθεί, όλα έχουν επανειλημμένως υποκριθεί, δεν υπάρχει κανένας λόγος αναβίωσης πρότερων παραστάσεων των Τραγωδιών και των Κωμωδιών. Υπάρχει πλέον μια νέα “ανάγνωση-προσέγγιση” αυτών, που “επιβάλλει” μια ανανεωτική ματιά, μια σύγχρονη επεξεργασία, έως και διασκευή της παρακαταθήκης μας, της Αρχαίας Γραμματείας.

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια παρουσιάστηκαν και οι, δια χειρός Δημήτρη Καρατζά “Πέρσες”.

Αν είχαν ενδιαφέρον θα απαντήσω πως είχαν, εντός πάντα του πλαισίου της αυθαίρετης διασκευής.

Όχι πως δεν μας ξάφνιασε η είσοδος στην πάροδο της Τραγωδίας, της Αλεξίας Καλτσίκη ( άποψη του σκηνοθέτη ότι ο Αισχύλειος Χορός των Περσών γερόντων, μπορεί να περιλαμβάνει και γυναίκες (επί τω προκειμένω την κα. Καλτσίκη και την κα. Θεοδώρα Τζήμου!) που μας απήγγειλε (μετά από πέντε λεπτά απόλυτης σιωπής της), επί της ορχήστρας, κοιτώντας τον περιβάλλοντα χώρο, έκπληκτη, σαν να μην τον είχε ξαναδεί, υπό τους ήχους μιας απροσδιόριστης ηχητικής εγκατάστασης που δεν ήταν μουσική, ήχος απλώς που δημιουργείτο από τον παρακείμενο Γιώργο Πούλιο (στον κατάλογο των συντελεστών  ο κ. Πούλιος αναφέρεται ως συνθέτης της μουσικής της παράστασής που …δεν ακούσαμε) μικρό απόσπασμα από  ένα ποίημα της Ιρανής ποιήτριας Φαρούν Φαροχζάντ, αναφορά στην ανελευθερία των Ιρανών γυναικών και στην ανύπαρκτη επικοινωνία.

Μιλώ από τις παρυφές του σκοταδιού

Και για τα βάθη της νύχτας, μιλώ.

Μιλώ μέσα απ’ την πυκνή, απόλυτη σκιά.

Αγαπημένε.

Αν έρθεις να με βρεις,

…χτίσε μου ένα παράθυρο να βλέπω το πλήθος    

που περνά τον δρόμο.

Ίσως να μην είμαστε τόσο εκπαιδευμένοι, ώστε να καταλάβουμε την σχέση των στίχων της Φαροχζάντ, με την θεματολογία της Τραγωδίας των «Περσών».

Όπως προείπα η κα. Καλτσίκη, αποτελούσε μέρος του Χορού των Γερόντων συμβούλων και ακολούθων της Βασίλισσας Άτοσσας, μητέρας του Ξέρξη και γυναίκα του εκληπόντος Δαρείου. Κατά τον κ. Καρατζά ο Χορός-Γέροντες διαγράφηκε και αντικαταστάθηκε με νέους ηθοποιούς. Κατά την ταπεινή μας γνώμη, μια αποδομιτική θέση, απέναντι στο ποιητικό κείμενο του Αισχύλου.

Και… νοιώσαμε περίεργα όταν μετά την εμφάνιση της κας. Καλτσίκη, η πάροδος αρχίζει να αλλάζει με την είσοδο μεμονωμένων ατόμων μέχρι να αποτελέσουν ένα πλήρες σύνολο πολλών ατόμων. Στην παρέμβαση που έκανε στην Τραγωδία ο Δημήτρης Καρατζάς, εκτός από τον Χορό και τα κυρίαρχα πρόσωπα ( Άτοσσα, Αγγελιοφόρος, Δαρείος, Ξέρξης) εμφανίζονται και Πέρσες πολίτες που τους παριστάνουν 40 εθελοντές κάτοικοι της περιοχής, και που αναπτύσσονται σε όλο το κοίλον του Θεάτρου ως ίσως μια συμβολική πράξη. Της συμμετοχής και του κοινού στην δράση.

Μας ξένισε αρκετά η αντίθεση μεταξύ των κοστουμιών. Ποιών κοστουμιών δηλαδή που, όπως αναφέρεται σχεδίασε η Ιωάννα Τσάμη!  Οι μεν πολίτες όπως και ο Χορός είναι ενδεδυμένοι με σύγχρονα ρούχα καθημερινά, όπως όλοι μας κυκλοφορούμε, χωρίς να υπάρχει, έστω μια κάποια επιλογή για να μην προσβάλεται και η όποια αισθητική της παράστασης.

Όσο για την  Άτοσσα (η έμπειρη Ρένη Πιττακή επιβλήθηκε, υποκριτικά, όσο της επέτρεψαν οι οδηγίες του σκηνοθέτη της) , ο Ξέρξης (Μιχάλης Οικονόμου, έκανε ότι μπορούσε καλύτερο, ο καλός αυτός ηθοποιός), ο Δαρείος (ξεχώρισε ερμηνευτικά ο Γιώργος Γάλλος) και ο Αγγελιοφόρος (Χρήστος Λούλης, με ένταση και πειθώ η υπόκριση του) εμφανίζονται…

Η μεν Άτοσσα με κοστούμι σκούρο και γόβα με ασημένιο τακουνάκι, (ερωτώ τώρα εγώ. Γιατί η κορυφαία μας ηθοποιός μπαίνει στην ορχήστρα του Θεάτρου με τα χέρια, σχεδόν, στις τσέπες; Ίσως η ιδέα να ήταν ότι έτσι εντείνεται η αγωνία της για όσα περιμένει να ακούσει από τον Χορό;)

Ο Αγγελιοφόρος ενδεδυμένος με μπεζ χρώματος σύνολο (πουκάμισο, παντελόνι) …

Ο Δαρείος (αν και εμφανιζόμενος στο βάθος, εκτός της ορχήστρας, θα αναφερθώ πάρα κάτω για αυτή την εμφάνιση) με μαύρο κοστούμι και λευκό πουκάμισο…

Και το αποκορύφωμα!

Ενώ κατά την γραφή – περιγραφή του Αισχύλου, ο μεν Δαρείος συστήνει στην Άτοσσα να φέρει το πιο λαμπερό ένδυμα για να μην εμφανιστεί στους υποικόους του, ρακένδυτος ο μεγάλος βασιλιάς, όπως τον περιέγραψε ο Αγγελιοφόρος ότι «κατάντησε» μετά την ολέθρια ήττα και εν συνεχεία η Άτοσσα λέει στον Χορό ότι πάει μέχρι το παλάτι να φέρει την λαμπρή στολή και ενώ (πάντα κατά τον Αισχύλο), εμφανίζεται ρακένθυτος και με άδεια την φαρέτρα, συμβολική η εμφάνιση του της ταπείνωσης, της ολοκληρωτικής ήττας, ο καλός ηθοποιός Μιχάλης Οικονόμου, κατεβαίνει από το κοίλον για να εισέλθει στην ορχήστρα με μπλέ χρώματος κοστουμάκι, λευκό καθαρό πουκάμισο και γραβάτα παρακαλώ.

Το σκηνικό, μια στρογγυλή κατασκευή, ένα μεγάλο βάθρο (που κάλυπτε και την θυμέλη), η μισή χωμένη μέσα στη γη, η άλλη μισή ελαφρώς ανορθομένη. Σχεδιασμένη από την Κλειώ Μπομπότη. Και μας ξεγέλασε ο σκηνοθέτης. Διότι η δράση και η κίνηση του Χορού, της Άτοσσας και των πολιτών, στην μεγάλη επίκληση, μας ωθούσε προς το ότι, ο Δαρείος με έναν μαγικό τρόπο θα εμφανιστεί από το ανορθωμένο μέρος της κατασκευής-σκηνικού που μάλιστα φωτίστηκε… μας προέκυψε όμως από αλλού.

Όσο για την εμφάνιση του φαντάσματος του Δαρείου.

Αφού γίνεται η επίκληση της επιστροφής από τον Κάτω Κόσμο, του Δαρείου από την Άτοσσα και τον Χορό, ζωντανεύει αυτός, στην κυριολεξία. Ο κ. Καρατζάς δεν θέλησε να παρουσιάσει το Αισχύλειο φάντασμα του νεκρού από καιρό ηγέτη. Κάπου εκεί στο βάθος και μετά την ορχήστρα τον βλέπουμε πλάτη στο κοινό. Να τον πλησιάσει η Άτοσσα, έτσι απλά και να συνομιλούν σαν να βρίσκονται σε μια απλή καθημερινή συνάντηση. Και προς το τέλος, να αγκαλιάζονται, κιόλας. Κανένα δέος. Καμία μεταφυσικότητα. Όλα γίνονται (στην κορυφαία αυτή στιγμή της Τραγωδίας) απλουστευμένα, απλοϊκά. Και, προς θεού! Δεν λέω να εμφανιζόταν μέσα από καπνούς και μηχανισμούς ανύψωσης. Αλλά, όχι και να αλλοιωθεί έτσι η από τις πλέον καθοριστικές σκηνές της Τραγωδίας.

Όχι πως δεν μας έκανε να νοιώσουμε (το λιγότερο) αμήχανα η αντικατάσταση του τρίτου στάσιμου, με αποσπάσματα ποιημάτων σημαντικών ποιητών μας, αλλά και ξένων. Άποψη του σκηνοθέτη και διασκευαστή είναι ότι, μπορεί ο Αισχύλος να λέει πως για τα δεινά και την καταστροφή του στρατεύματος και της τιμής κατ’ επέκταση, της Περσίας φταίει η αλαζονεία και η μεγαλομανία του Ξέρξη. Η άποψη του Δημήτρη Καρατζά είναι ότι πρέπει να επισημανθεί, με την παράθεση των ποιημάτων και την αντικατάσταση του τρίτου στάσιμου, ένα άλλο σημείο του Αισχύλειου κειμένου, όπου ακούγεται πως ακόμη και οι Πέρσες κάποια στιγμή  θα αντισταθούν στις απαιτήσεις της Μοναρχίας και στην τυφλή υποταγή, και σε αντίθεση με αυτό που αναφέρεται στο (αντικατεστημένο) τρίτο στάσιμο όπου ο Χορός εκθειάζει τον Δαρείο και υπόσχεται να παραμείνει πιστός στην Βασιλεία του. Στην παρακαταθήκη του. Η επισήμανση του κ. Καρατζα ότι  δεν γίνεται να παραμένουν πιστοί οι Πέρσες πολίτες στους Μονάρχες τους μετά από αυτή την καταστροφή και τον εξευτελισμό που υπέστη η αυτοκρατορία τους, μας βρίσκει σύμφωνους, η αντίρρηση είναι στην απόδοση, που δεν την υποστήριξε στο μέγεθος που θα έπρεπε. Μάλλον χλιαρά μεταφέρθηκε και διεκπεραιωτικά. Δεν μας πλησίασε ούτε η «Άτη», ούτε η «Ύβρη», ούτε η Αισχύλεια υπερφυσική, δαιμονική παρέμβαση, αυτή που προκάλεσε την ήττα. Ούτε τον θεό Άρη αντιληφθήκαμε που, όπως λέει και ο Ξέρξης «ήταν υπέρ των Ελλήνων».

Δεν θα αντιπαρατεθώ στην άποψη του Δημήτρη Καρατζά.

Έχει κάθε δικαίωμα να παρουσιάζει την “ανάγνωση” του, αρκεί αυτή να μην επισκιάζει, αλλοιώνει την φιλοσοφία και τις θέσεις, ή -πολιτικές ή θεολογικές είναι αυτές, του ποιητικού κειμένου του Αισχύλου. Η θέση του σχετικά πάντα, με την δική του εκδοχή, περιγράφεται επαρκώς στο σημείωμα του στο πρόγραμμα της παράστασης, μόνο που εμείς δεν την είδαμε, δεν την εισπράξαμε στην ένταση που θα της άρμοζε.

Ήταν μια παράσταση. Απλά μια παράσταση. Με καλές ερμηνείες. Με προβληματική όμως απεύθυνση του (μεταφρασμένου με ιδιαίτερη προσοχή Αρχαίου κειμένου από τον Παναγιώτη Μουλλά) εκφραζόμενου λόγου (που χάθηκε, άραγε, η φωνητική προετοιμασία; (Ανρί Κεργκομάρ).

Μας βοήθησαν πολύ οι προβαλλόμενοι υπέρτιτλοι όπου επανειλημμένως επικεντρώναμε την προσοχή μας, για την κατανόηση του κειμένου, μιας και λόγω της ηχητικής εγκατάστασης (επαναλαμβάνω, δεν υπήρχε μουσική υπόκρουση, μόνο «στριγκοί» ήχοι που και πάλι, εξ απόψεως σκηνοθέτη και διασκευαστή, επιχειρούσαν, ας πούμε, να επιτείνουν την αγωνία, τον θρήνο, την χαμένη ελπίδα, την αντίσταση του Περσικού λαού κατά της Μοναρχίας, της ολέθριας).

• Το Σάββατο 16 Ιουλίου, που παραστάθηκε και πάλι η παράσταση, αναρτήθηκε πανό από τους θεατές, που έγραφε «Βιαστής είναι» (κάτι που έγινε και σε άλλους θεατρικούς χώρους, εκφράζοντας έτσι την αντίθεση τους στην απόφασή να αφεθεί ελεύθερος με περιοριστικούς όρους, ο Δημήτρης Λιγνάδης που αρχικά καταδικάστηκε σε 12 χρόνια φυλάκιση.

Συντελεστές

Μετάφραση: Παναγιώτης Μουλλάς

Σκηνθεσία: Δημήτρης Καρατζάς

Συνεργάτις στην δραματουργία: Γκέλυ Καλαμπάκα

Σκηνικό: Κλειώ Μπομπότη

Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη

Κίνηση: Τάσος Καραχάλιος

Μουσική σύνθεση-Ζωντανή εκτέλεση: Γιώργος Πούλιος

Φωνιτική προετοιμασία-σύνθεση: Ανρί Κεργκομάρ

Φωτισμοί: Δημήτρης Κασιμάτης

Ερμηνεύουν

Ρένη Πιττακή, Χρήστος Λούλης, Γιώργος Γάλλος, Μιχάλης  Οικονόμου, Γιάννης Κλίνης, Αλεξία Καλτσίκη, Θεοδώρα Τζίμου, Αινείας Τσαμάτης, Ηλίας Μουλάς, Μάνος Πετράκης, Τάσος Καραχάλιος, Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Γιώργος Πούλιος.