Του Γιάννη Γαβρίλη

Το μακρινό 1876 ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι και αφού είχαν προηγηθεί τα χαρακτηρισμένα ως αριστουργήματα, «Έγκλημα και Τιμωρία» (1866), και «Ο Ηλίθιος» (1872) εκδίδει τη νουβέλα του ‘’Η Ήμερη’’ ή «Το ημερολόγιο μιας αδιακρίτου γυναίκας». Και αυτή η νουβέλα έχει ως χαρακτηριστικό της, την τάση του Ντοστογιέφσκι, να ψυχογραφεί τον Άνθρωπο. Να περιγράφει με την αποκαλυπτική γραφή του, την α διεξοδική και επώδυνη ζωή των ανθρώπων που η κοινωνία τους έχει τοποθετήσει στο περιθώριο, είναι κοινωνικοί παρίες, διαβιούν εν απελπισία την εξαθλιωμένη ύπαρξη τους, αδυνατώντας όχι λόγω ανικανότητας αλλά λόγω των στεγανών της κοινωνικότητας του 19^ου αιώνα,  να διαφύγουν από την απαξία, την περιθωριοποίηση καταλήγοντας στην αυτοχειρία, θεωρώντας την ως την μοναδική διέξοδο. Στο ‘’όνειρο ενός Γελοίου’’ το 1877 ο Ντοστογιέφσκι, περιγράφει αυτή την αδιέξοδη πορεία ενός ανθρώπου, που η μόνη λύση που βλέπει, ως απαλλαγή από τα δεινά του, είναι ο θάνατος.

Στην προκείμενη νουβέλα του, περιγράφει μια άλλη συνθήκη ο αφηγητής του (ο ίδιος θα λέγαμε).

Εδώ ένας άνδρας εν απογνώσει διατελών (και μετά από την αυτοκτονία της κατά πολύ νεότερης γυναίκας του που την έπεισε να τον παντρευτεί, υποσχόμενος ότι έτσι θα την απαλλάξει  από την μιζέρια και την φτώχεια της), περιγράφει τις αναμνήσεις του, καταθέτει τις μνήμες του, προσπαθεί να αντιληφθεί και τον ίδιο του τον εαυτό, να  εξωραΐσει το ύποπτο παρελθόν του που με κάποιο τυχαίο τρόπο αποκαλύφθηκε  στην γυναίκα (εκείνος επιμένει να λέει ότι την αγαπά στο μονολογικό του παραλήρημα ) και που η αποκάλυψη αυτού του παρελθόντος του, την οδήγησε στην αυτοχειρία. Η αποκατάσταση, η μετάβαση σε μια ανεκτική ζωή, μετατρέπεται σε έναν εφιάλτη. Το ψέμα και η απόκρυψη απροκάλυπτα μετουσιώνονται σε ένα διαβρωτικό ‘’κατηγορώ’’, με φανερή μετάβαση και στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Η αμφιθυμική εξομολόγηση του μονολογικού Ντοστογιεφσκικού ήρωά μας δεν εστιάζεται μόνο σε προσωπικό επίπεδο. Αλλά  καταγγέλλει συνάμα,  την αδιαφορία, την συνειδητή αποστροφή του κοινωνικού συνόλου, όπως και της άρχουσας τάξης στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, στους ανθρώπους που, όχι από επιλογή τους, περιθωριοποιούνται και αποξενώνονται. Με σαφήνεια βεβαίως διακρίνει κανείς, για μια φορά ακόμη και μέσω της ποιητικής γραφής του, τον ίδιο τον Ντοστογιέφσκι και τα πάνδεινα που του επέβαλλε το τσαρικό καθεστώς της εποχής του, καθώς κατηγορήθηκε έως και για συνωμότης.

Η θεατροποίηση της νουβέλας στο Ελληνικό Θέατρο

Το 2007 παρουσιάζεται ‘’Η Ήμερη’’  σε μετάφραση του Λευτέρη Βογιατζή και της Ειρήνης Λεβίδη στην τότε Νέα Σκηνή του ‘’Θεάτρου της Οδού Κυκλάδων’’. Ο Λευτέρης Βογιατζής σκηνοθετεί τον εαυτό του και ερμηνεύει.

Το 2020 στα πλαίσια του  δεύτερου κύκλου των Αναγνώσεων, της διαδικτυακής ηχητικής σειράς του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ),ο Γιάννης Νταλιάνης υπό την σκηνοθετική επιμέλεια της Ιούς Βουλγαράκη, διαβάζει την ‘’Ήμερη’’.

Τον Οκτώβρη του 2025 και για έξη παραστάσεις, στο Θέατρο ‘’Σφενδόνη’’ μια ομάδα έξη νέων ηθοποιών και με την σκηνοθεσία των Δανάη Κουρουμπή και Ανθής Κολέση ερμηνεύουν την ‘’Ήμερη’’, με μια εντελώς προσωπική προβολή, χρησιμοποιώντας την μετάφραση του Λευτέρη Βογιατζή.

Δεν ευτύχησα να δω τις ανωτέρω αναφερόμενες παραστάσεις, πριν λίγες μέρες όμως, κατάφερα να παρακολουθήσω την ‘’ΗΜΕΡΗ’’ που έχει ανέβει αυτή τη περίοδο στο Θέατρο ‘’Θησείον – ένα θέατρο για τις Τέχνες’’.

Ο Γιάννης Νταλιάνης με αφορμή εκείνο το αναλόγιο του 2020 όπου διάβασε την Ντοστογιεφσκική αυτή νουβέλα, επιχείρησε (με επιτυχία πρέπει να ομολογήσω) να την μεταφράσει εκ νέου, να την διασκευάσει και να την σκηνοθετήσει, προσθέτοντας και το υπότιτλο ‘’Η Ανατομία μιας Πτώσης’’.

Παρακολούθησα με έντονο ενδιαφέρον το θεατρικό αυτό εγχείρημα που δίνει μια άλλη διάσταση – πρόταση του μονολογικού κειμένου του Ντοστογιέφσκι. Όπου επί της ουσίας είναι η αφήγηση ενός προσώπου, επί τω προκειμένω,  του συζύγου, που ζώντας σε μια παραληρηματική κατάσταση, αναφέρεται στα όσα έχουν συμβεί, αυτοαναιρείται, εγκλωβίζεται μέσα στην δικαιολογία και στις ‘’εικόνες’’ που το ταραγμένο του μυαλό, δημιουργεί και παρασύρεται σε ατέρμονες ψυχολογικές παλινωδίες, σε κρίσεις ειλικρίνειας και ανατροπής συνάμα της αλήθειας. Εκεί που το τώρα του, συνυπάρχει με το χθες, εκεί όπου το συνειδησιακά ορθό εκμαυλίζεται, φθείρεται η ενσυναίσθηση, επικρατεί κραυγαλέα η πατριαρχία που θέτει έκπτωτο τον γυναικείο ρομαντισμό, το συναίσθημα και την ελπίδα μιας καλύτερης διαβίωσης. Είναι αυτό που τελικά έχει προσχεδιαστεί από τον άνδρα, είναι ο γάμος με την εύθραυστη γυναίκα σαν μια ακόμη επιχειρησιακή απολαβή.

Ο κ. Νταλιάνης, ευφάνταστα και ευρηματικά δημιουργεί μια άλλη θεατρική συνθήκη. Ενώ στη νουβέλα η γυναικεία παρουσία δεν υφίσταται, περιγράφεται μόνο, στην παράσταση έχει και ύπαρξη και λόγο και δυναμική στάση εξέγερσης. Θα επιχειρήσει να τιμωρήσει τον εκμεταλλευτή – εξουσιαστή  της, θα βρεθεί όμως αυτή να πλήττεται θανάσιμα. Και δεν μένει μόνο σε αυτό ο κ. Νταλιάνης. Προχωρεί βαθύτερα, ευρίσκει τρόπους, ώστε το μονοδιάστατο του μονολόγου να αποκτήσει σημαντική θεατρική πρόσβαση, σε μια διασκευή που, ναι μεν ακολουθεί την γραφή του Ντοστογιέφσκι, την διευρύνει και την αποκωδικοποιεί με τους δικού του διαλόγους,με την θεατρική πράξη να αποκτά την ουσιαστική χρήση της. Ο σύζυγός εδώ, από στρατιωτικός, αναφέρεται ως πρώην τραπεζικός υπάλληλος, νυν ενεχυροδανειστής. Μια μεταμόρφωση τόσο ικανή να ωθήσει τον/την θεατή σε συνειρμούς που το αμφιλεγόμενο επάγγελμα του ενεχυροδανειστή, δημιουργεί. Πάει δε, ακόμη βαθύτερα, ακόμη πιο καταγγελτικά, δημιουργώντας, μόνο ως μια έντονη φωνή να ακούγεται, ( η χαρακτηριστική φωνή του Δημήτρη Πιατά) αυτή του ανακριτή (ή μήπως μια  συνειδησιακή φωνή) που με σκληρότητα ανακρίνει τον αυταρχικό υποκινητή. Και επίσης εντάσσονται και δυο ακόμη χαρακτήρες. Αυτός της υπηρέτριας Λουκερίας και του νεαρού Εφημόβιτς, χαρακτήρες που λειτουργούν με καταλυτικό τρόπο στην δράση του έργου.

Ασφαλώς και ο Γιάννης Νταλιάνης έκανε μια ιδιαιτέρως προσεκτική επιλογή στους ηθοποιούς που ερμηνεύουν την δική του θεατρική πρόταση.

Ο Χάρης Χαραλάμπους Καζέπης, που λες ότι ξεπήδησε από την ίδια την γραφή του Ντοστογιέφσκι. Η ταύτιση του βραβευμένου αυτού ηθοποιού, είναι τόσο εμφανής, τόσο απόλυτη, που σε οδηγεί, ως θεατή, να ξεχάσεις ότι βρίσκεσαι σε παράσταση και να σε οδηγήσει και εσένα στην πολυπλοκότητα που εμφανίζει ο Ντοστογιεφσκικός αυτός χαρακτήρας. Πειστικός ο κ. Καζέπης, αποκρουστικά απόλυτος, τόσο που δεν αφήνει με την ερμηνεία του κανένα περιθώριο συμπάθειας ή δικαιολογίας για τις πράξεις του ήρωα, τις τόσο θανάσιμες.

Η Ιόβη Φραγκάτου σε απόλυτη ταύτιση, σε ένα ‘’ρεσιτάλ’’ ερμηνευτικό, επιβεβαιώνει την παρουσία της γυναίκας, ακριβώς όπως θέλησε να την παρουσιάσει ο κ. Νταλιάνης. Τόσο αέρινη μα και τόσο γήινα επιβλητική. Γλυκιά και αθώα, μα και τόσο δυναμική. Αποκαλυπτική η ερμηνεία της κ. Φραγκάτου, στη σκηνή που απειλεί με ένα μαχαίρι στο χέρι τον καταπιεστικό σύζυγο, Επί της ουσίας μια διττή ερμηνεία ισορροπώντας μεταξύ της ηρεμίας και της έκρηξης, μέχρι την απόφαση της αυτοχειρίας, η τελική, μοιραία απόφαση που παριστάνεται ως πτώση στο κενό, (σκηνογραφική αδεία) από το αναβατόριο που υπάρχει  στην μια άκρη του θεάτρου.

Σημαντικά καθοριστικές οι ερμηνείες… της Δήμητρας Σταύρου ως υπηρέτρια… ή μήπως ένα πρόσωπο που παρακολουθεί, παρατηρεί την όλη εξέλιξη, δράση και παρεμβαίνει συμβιβαστικά.

Και ο εξαιρετικός Γιώργος Κορομπίλης, ο Εφημόβιτς, ο ‘’άλλος’’ άντρας, εκείνος της διαφορετικής ποιότητας, εκείνος που ίσως θα ήταν η σχέση της ‘’Ήμερης’’ μαζί του,  μια ουσιαστική διαφυγή από το σαθρό περιβάλλον του έχει δημιουργήσει και έχει φυλακίσει την αρχικά ανυποψίαστη γυναίκα.

Όλα εξελίσσονται καθοριστικά, σε έναν σκηνικό χώρο που δημιούργησε αριστοτεχνικά η Νατάσα Τσιντικίδη, ατμοσφαιρικά φωτισμένος από τον σχεδιασμό του Χάρη Δάλλα και οι υποβλητικές με στοιχεία λόγιας μουσικής, συνθέσεις ( και η επιλογή νεότερων τραγουδιών από το διεθνές ρεπερτόριο) του Ορέστη Ντάντου, ευρηματικά δε, ενταγμένη και η χορογραφία του Διονύση Νικολόπουλου.

Μια παράσταση, που με την δραματουργική επεξεργασία του μονολογικού αυτού έργου του Ντοστογιέφσκι, αποκτά μια άλλη, ίσως δε και σύγχρονη προβολή, μέσω των διαπροσωπικών συγκρούσεων, των καταιγιστικών διαλόγων, την ευφυή ενσωμάτωση αποσπασμάτων από άλλα έργα του Ντοστοφιέσκι.

Ήμερη – Η Ανατομία μιας Πτώσης

Θέατρο Θησείον, Τουρναβίτου 7, Θησείο

Μέχρι τις 3 Μαρ 2026 κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00

Τιμές Εισιτηρίων:
17 ευρώ κανονικό
15 ευρώ μειωμένο (φοιτητικό, ανέργων, αμεα, άνω των 65)

Προπώληση:
https://www.more.com/gr-el/tickets/theater/imeri-i-anatomia-mias-ptosis/

Συντελεστές

Διασκευή – Σκηνοθεσία: Γιάννης Νταλιάνης

Σκηνικά: Νατάσσα Τσιντικίδη

Κοστούμια: Ιώβη Φραγκάτου

Φωτισμοί: Χάρης Δάλλας

Μουσική: Ορέστης Ντάντου

Κίνηση: Διονύσης Νικολόπουλος

Φωτογράφηση & Βίντεο: Πάτροκλος Σκαφιδάς

Βοηθός σκηνοθέτη: Εύη Νάκου

Εθελοντής: Ιωάννης Βασιλειάδης

Γραφιστικά Μάριος Γαμπιεράκης

Επικοινωνία – Γραφείο Τύπου: Μαρία Τσολάκη

Social Media: Renegade

Παίζουν
Χάρης Χαραλάμπους Καζέπης, Ιώβη Φραγκάτου, Δήμητρα Σταύρου, Γιώργος Κορομπίλης
Με τη φωνή του Δημήτρη Πιατά

Η θεατρική διασκευή στηρίχθηκε στην απόδοση του Γιάννη Νταλιάνη από την αγγλική έκδοση Fyodor Dostoevsky A Gentle Creature and Other Stories (Oxfor). Οι διαλογικές σκηνές έχουν προκύψει και από αυτοσχεδιασμούς πάνω στις αφηγηματικές περιγραφές. Υπάρχουν σκόπιμες αυτοαναφορές, ενώ έχει ενσωματωθεί πολύτιμο υλικό από τα έργα: Έγκλημα κ Τιμωρία, Οι Φτωχοί, Νιετόσκα Νιεζβάνοβα, Μια αξιοθρήνητη ιστορία, Η γυναίκα ενός άλλου και ο άντρας κάτω από το κρεβάτι κ.α.
Συμπαραγωγή: ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΕΧΝΗ Ε.Ε. και ΑΜΚΕ Zero Gravity Two
Η παράσταση επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισμού.