Του Μάρκου Μπόλαρη*

– Στο εβραίικο σχολείο, στο έκτο,  θα τον γράψουμε ή στο τέταρτο πίσω απ’ τα ψαράδικα;

Η πρώτη μου επαφή!

Ο πατέρας ρωτούσε την μάννα για την δική μου εγγραφή στο δημοτικό σχολειό.

– Στο τέταρτο, πίσω απ’ τα ψαράδικα, να τον γράψεις, απάντησε η μάννα, αφού στα ταμπάχανα απέναντι, στο χάνι του Αλευρά είναι ο παππούς του ολημερίς.

Μου έκανε εντύπωση ο προσδιορισμός!

Το εβραίικο!

Ρώτησα μετά γιατί το λένε εβραίικο το σχολείο.

Με κοίταξε.

Είχε γεννηθεί στη Λήμνο, είχε μεγαλώσει στη Θεσσαλονίκη. Είχε αμυδρές μνήμες, κυρίως από τις διηγήσεις των μεγαλυτέρων, για τα γεγονότα , τους κανιβαλισμούς των Γερμανών με τις εξώσεις , τις  συγκεντρώσεις, τους στρατωνισμούς , τις αποστολές θανάτου με σιδηροδρομικούς συρμούς των Εβραίων της πόλης στα στρατόπεδα της ανείπωτης και ανεξάλειπτης ντροπής του ανθρωπίνου γένους, στρατόπεδα όπου ο διάβολος κι η συνοδεία του φρικίασαν από τα δαιμονιώδη τεχνάσματα των Ναζί σε βάρος των κρατουμένων!

Πρωτάκουσα τότε, από τα χείλη της μάνας,  για την Εβραϊκή Κοινότητα των Σερρών, που είχε την ίδια  τύχη, εννοώ την ίδια  καταραμένη ατυχία με αυτήν των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, της Αθήνας, της Λάρισας, της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Ευρώπης να εξοντωθεί από τους “πολιτισμένους” στα κολαστήρια του θανάτου, μαζί με γύφτους, με ομοφυλόφιλους, στο Άουσβιτς και τα λοιπά!

Αργότερα, μεγαλώνοντας στο Αραμπατζή μαχαλά, κοντά sτο επιβλητικό Τζιντζιρλή Τζαμί, στην ενορία του Ζηλωτή Προφήτη Ηλία, με εκκλησιά χτισμένη στα νοτιοανατολικά της πόλης, που γειτόνευε με την εκτός του Κάστρου εβραϊκή γειτονιά, όπου και το εβραίικο δημοτικό σχολειό,

ο σεμνός ιστοριοδίφης της ιστορίας των Σερρών, ο Νίκος Νικολάου, πολιτικός μηχανικός,  δημοκράτης ως το μεδούλι, άνθρωπος ποιοτικής μόρφωσης και αστικής νοοτροπίας,  με μύησε στις λεπτομέρειες αυτής της άγνωστης στους πολλούς πτυχής της ιστορίας των Σερρών, των λεπτομερειών τόσο της κοινοτικής, οικονομικής, θρησκευτικής, εκπαιδευτικής, πολιτιστικής ιστορίας των Εβραίων της πόλης, της αρχαίας ρωμανιώτικης, δηλαδή,  εβραϊκής κοινότητας που έμενε μέσα στο Κάστρο, στους Σαράντα Οντάδες, στην μετακίνησή της όλης αυτής Κοινότητας, με εντολή του Σουλτάνου, μετά την Άλωση τον 15ο αιώνα,  στην Κωνσταντινούπολη ώστε να αναπληρωθεί το τεράστιο κενό πληθυσμού  στην πρωτεύουσα, την εγκατάστασή τους στην συνοικία του Μπαλατά, την ανέγερση σ’ αυτήν μιας περιφανούς Συναγωγής που Συναγωγή των Σερρών ονομάστηκε και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τους Εβραίους της Βασιλεύουσας μέχρι που καταστροφική πυρκαγιά τον 19ο αιώνα την αποτέφρωσε, για τους σεφαραδίτες Εβραίους που αποίκησαν την πόλη στα τέλη του 15ου αιώνα, κυνηγημένοι από τον Καθολικό Ισπανό Βασιλιά,  γιά την αύξηση και τον διπλασιασμό της Κοινότητας, για τον βαφτισμένο Χριστόδουλο, Εβραίο  ανυφαντή των Σερρών, που αγαπώντας τα των χριστιανών βαφτίστηκε και αντιμετώπισε δυσκολίες και διώξεις και διαβολές, την μνήμη του οποίου διασώζει ο παπά Συναδινός ο Σακελλάριος της Μητρόπολης των Σερρών, τούτος που  σε ένα μοναδικό κείμενο γραμμένο στη ζωντάνια της γλώσσας που μιλιόνταν στα Σέρρας το πρώτο μισό του 17ου αιώνα κατέλιπε κείμενο – μνημείο άφταστο της τουρκοκρατίας στας Σέρρας, για την οικονομική πρόοδο της Κοινότητας και την προσέλκυση Εβραίων από την Θεσσαλονίκη, την Βέροια, την Κέρκυρα, το Μοναστήρι, για το εμπόριο του βαμβακιού, για την δεύτερη Συναγωγή εκτός του Κάστρου, που για να λειτουργήσει και να βρεθούν τα απαραίτητα  ιερά κείμενα απαιτήθηκε η οργάνωση  κλοπής από την παλιά Συναγωγή της πόλης, για το περίφημο αοιδό της σερριώτικης Συναγωγής, που για να τον απολαύσουν ακουστικώς συγκεντρωνόντουσαν την ώρα της λατρείας χριστιανοί και μουσουλμάνοι εκτός αυτής …

Θησαυρός ακένωτος ο κυρ Νίκος !

Είχα το προνόμιο να τον αποχαιρετήσω υιικώς στην νεκρώσιμη ακολουθία στον Μητροπολιτικό Ναό των Σερρών! Μετά το μνημόσυνο, με πλησίασε ο Άρχοντας Πρωτοψάλτης των Παμμεγίστων Ταξιαρχών ο μέγιστος εν ιεροψάλταις, ο μαίστωρ της εκκλησιαστικής μουσικής Χρήστος Τσιμερίκας, που λάμπρυνε λιγυραίς μολπαίς, το μητροπολιτικό αναλόγιο για πενήντα τόσους χρόνους, “Όπου επισκιάσει η χάρις σου Αρχάγγελε”, άδοντας μοναδικώς το  μελωδικό Δοξαστικό των Αίνων στον πλάγιο πρώτο ήχο, και με παρετήρησε:

“-Ο εκδημήσας λέμε”, μου είπε, “ο εκλιπών κι όχι ό κυρ Νίκος!”

“-Έχετε δίκαιο , Άρχοντα , απάντησα!

Απόλυτο!

Αλλά, ήταν τέτοια κι ήταν τόση η αίσθηση της παρουσίας που είχα!

Τέτοια η αίσθηση παρουσίας του, ώστε μου ήταν αδύνατον να πω, ο εκλιπών!

Τον αισθανόμουνα παρόντα!

Συγγνώμην!”

Ναι, ο παρών τότε και τώρα κυρ Νίκος, μου περιέγραψε με έντονα χρώματα την περικύκλωση της Εβραϊκής Συνοικίας των Σερρών από τις μονάδες του  Βουλγαρικού  Στρατού.

Προηγουμένως είχαν αρνηθεί οι Εβραίοι των Σερρών να βουλγαρογραφούν

Είχαν απαρνηθεί την δυνατότητα σωτηρίας τους , αφού η δήλωσή τους ότι είναι Βούλγαροι πολίτες προφανώς ή ενδεχομένως θα τους γλύτωνε από την φρικτή συνέχεια!

Οι Εβραίοι των Σερρών ως Κοινότητα δήλωσαν στις Βουλγαρικές Κατοχικές Αρχές ότι είναι Έλληνες πολίτες και δεν προστίθενται να ζητήσουν βουλγαρική υπηκοότητα!

Αχάραγα περικυκλώθηκε η Εβραϊκή Συνοικία, η πέριξ της οδού Σωκράτους, που σήμερα σε οδό Αθανασίου Αργυρού μετονομάστηκε!

Εφ’ όπλου λόγχη οι Βούλγαροι στρατιώτες! Κήρυκας κάλεσε τους συμπολίτες μας  να  βγουν στον δρόμο! Οι μανάδες τα των παιδιών χρειώδη σε ένα πλεχτό καλάθι!

Η αγωνία , η ανασφάλεια, ο φόβος στα μάτια!

Κι η αξιοπρέπεια στη στάση του κορμιού!

Αξιοπρεπείς πορεύτηκαν!

Φορείς πολυαιώνιας ιστορίας, παρακαταθήκης , κληρονομιάς από Μωσέως!

Αξιοπρεπείς όδευσαν, πρώτα παζή σε καπναποθήκες και καπνεργοστάσια στα πέριξ των Σερρών. Κι ύστερα με σιδηροδρομικό συρμό , φορτωμένοι στα φορτηγά βαγόνια των χύδην εμπορευμάτων, μεταφέρθηκαν μέσω Βουλγαρίας στον Δούναβη! Ο Βουλγαρικός Στρατός τους παρέδωσε στους Γερμανούς δημίους μετεπιβιβάζοντάς τους από τα τραίνα στα ποταμόπλοια του Δούναβι , που τους μετέφεραν στην Γερμανία για τον πλήρη κι ολοσχερή απάνθρωπο αφανισμό τους, μιας ολόκληρης αρχαίας ιστορικής  Κοινότητας, της αρχαίας Εβραϊκής Κοινότητας Σερρών, συν γυναιξί και τοις τέκνοις!

Γλύτωσαν ελάχιστοι!

Ελαχιστότατοι!

Μόνον δυo – τρείς από την Κοινότητα που κατάφεραν να διαφύγουν στο βουνό, διασπώντας κρυφίως το μπλόκο της συνοικίας από τον Βουλγαρικό Στρατό, εκείνο το αξέχαστο μοιραίο πρωινό, που αναζήτησαν καταφυγή στις αντάρτικες μονάδες της Εθνικής Αντίστασης στο Λαϊλιά, στο Μενοίκιο και πολέμησαν τους δύστηνους χρόνους της Κατοχής, πλευρό με πλευρό με τους λοιπούς Σερραίους, ενάντια στους  κατακτητές της τριπλής κατοχής της χώρας, της γερμανοιταλοβουλγαρικής κατοχής που μάτωσε, που αιματοκύλισε τον τόπο!

Κι άλλοι τόσοι,

Ελαχιστότατοι γλίτωσαν,

από τα κολαστήρια του Άουσβιτς,

τω όντι κολαστήρια, Πύλες Άδου,

και κατέφυγαν μετά την λήξη του Παγκόσμιου Πόλεμου, μετά την ίδρυση του νεοσύστατου κράτους του Ισραήλ, στα πατρογονικά εδάφη και διέσωσαν τις πληροφορίες της πορείας αυτής προς τον επώδυνο θάνατο!

Σε επαφή με αυτούς, τους ελαχίστους διασωθέντες που αναζήτησαν μια καινούργια αρχή  στο Ισραήλ, σε επαφή μ’ αυτούς κατόρθωσε να ‘ναι ο κυρ Νίκος ο Νικολάου, ακούραστος εργάτης της ιστορίας των Σερρών, και να αντλήσει τις κρίσιμες κι απαραίτητες πληροφορίες  του μαρτυρικού οδοιπορικού της Εβραϊκής Κοινότητας Σερρών, μιας κοινότητας που αριθμούσε τρείς – τέσσερες εκατοντάδες ψυχών, μιας της κοινότητας που συμπορεύτηκε αιώνες, χιλιετίες μαζί με την ελληνική, την ρωμαίικη κοινότητα των Σερρών!

Κάθε φορά τις συζητήσεις μας, πολίτικο – ιστορικό – φιλολογικά βραδινά, ο ωραίος αυτός Σερραίος, τις έκλεινε με αναφορές σε ξεχωριστές μορφές, σε ιστορικές προσωπικότητες της πόλης των Σερρών που διαδραμάτισαν σημαίνοντα ρόλο στα δημόσια πράγματα!

Περαίνοντας τούτο το  σημείωμα, προς Εβραίους Επιστολής Παύλου το ανάγνωσμα, θα επιχειρήσω να τον μιμηθώ και θα αναφερθώ, όπως εκείνος,  στην εξέχουσα προσωπικότητα του επιτίμου Προξένου της Ιταλίας στα Σέρρας και εξέχοντος μέλους της Εβραϊκής Κοινότητας των Σερρών Μεναχέμ Σιμαντώβ, γόνου σημαίνουσας εβραϊκής εμπορικής οικογένειας που εγκαταστάθηκε στα Σέρρας προερχόμενη από την Κέρκυρα. Το Αρχοντικό της οικογενείας Σιμαντώβ , ένα από τα εξαίρετα δείγματα μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής, στεκόταν στην καρδιά των Σερρών, πληγωμένο μεν από τα χτυπήματα του χρόνου αλλά υπερήφανο, δείγμα της απαιτητικής αισθητικής και της οικονομικής ευμάρειας των Σερραίων,  μέχρι τα τέλη του περασμένου αιώνα ! Υπέκυψε τούτο το υπέροχο κτίσμα στα πλήγματα της μπουλντόζας, αυτής που επιστράτευσαν γελοίοι  άμουσοι κι ανιστόρητοι περίοικοι!

Το αρχοντικό αυτό ήταν κι ως τέτοιο έπρεπε να διασωθεί από τους Σερραίους, να συντηρηθεί και να προβληθεί ως διατηρητέο μνημείο των Σερρών, αφού στον περιτειχισμένο αυλόγυρό του σε καθοριστικά κρίσιμες στιγμές διασώθηκαν από την σφαγή  καταφεύγοντας οι Σερραίοι , εξακόσιοι- επτακόσιοι νομάτοι διωκόμενοι από τους εμπρηστές της πόλης στα 1913,  επειδή επικαλέστηκαν την προστασία της διπλωματικής ασυλίας, αυτής  που χάριζε η σημαία της Ιταλίας που κυμάτιζε στον εξώστη του Προξενείου της, στο αρχοντικό Σιμαντώβ.

Ανύποπτοι κυκλοφορούμε πολλάκις,

στους δρόμους της αμείλικτης καθημερινότητας!

Ανύποπτοι κι ανιστόρητοι,

άμουσοι κι μοιραίοι περιδιαβαίνουμε

στους δρόμους, στα σοκάκια, στα καλντερίμια που περπάτησαν  Παίονες κι Οδομάντες, Θράκες και Μακεδόνες,  Έλληνες, Ρωμιοί και Βούλγαροι, Λατίνοι και Φράγκοι, Σταυροφόροι και Νορμανδοί, Σέρβοι κι Εβραίοι, Τούρκοι και Τσερκέζηδες, Γκαγκαούζηδες και Γύφτοι, Αυτοκράτορες και Τσάροι, Πατριάρχες κι Ηγεμόνες, Μητροπολίτες και Ραβίνοι, Σουλτάνοι και Πασάδες, Κατήδες και Σούφι, Βασιλείς κι Άρχοντες, Νεομάρτυρες κι εξωμότες, μα πιότερο, στην αξεδιάλυτη αυτή διαχρονική πορεία  στους καιρούς και τους χρόνους, άνθρωποι καθημερινοί, πάσαι αι φυλαί, σαν και εμάς, ζυμωμένοι στη λάσπη και στη βιοπάλη, αναζητώντας μια θέση στον ήλιο!

Προνόμιο!

Το προνόμιο μιας ιστορικής Πόλεως!

Προνόμιο που σώζει την ιστορική μνήμη, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ματωμένες στιγμές όπως αυτή της απάνθρωπης εξολόθρευσης της αρχαίας Εβραϊκής Κοινότητας των Σερρών από τους ναζί Γερμανούς, συνεργούντων των ομοϊδεατών τους Βουλγάρων,

Προνόμιο, ου μήν αλλά και υποχρέωση,

που διασώζεται μόνον κι αποκλειστικά  από την ιστορική μνήμη!

Κι εμείς, ας είμαστε ειλικρινείς,

στην διατήρηση αυτής της ιστορικής μνήμης δεν διαπρέπουμε…

Νυν καιρός ευπρόσδεκτος!

*Μάρκος Μπόλαρης. Νομικός – Πρώην Υπουργός

Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο reformer.gr είναι προσωπικές και εκφράζουν τον συγγραφέα.