του Γιάννη Γαβρίλη

Την Παρασκευή 21 και το Σάββατο 22 Ιουλίου ανέβηκε σε παγκόσμια πρεμιέρα και σε παράγωγη του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου,  η προσέγγιση-πρόταση του Γερμανού  ”βίαιου ειρηνιστή” (κατά δική του δήλωση) σκηνοθέτη Φρανκ Καστόρφ πάνω στην Τραγωδία του Ευριπίδη ”Μήδεια”.

Σε συνέντευξη τύπου που είχε παραχωρήσει στους πολιτιστικούς συντάκτες τον Μάιο ο καινοτόμος σκηνοθέτης και επί σειρά ετών Καλλιτεχνικός Διευθυντής του VOLKSBUHNE (Θέατρο του Λαού) είχε πει μεταξύ πολλών άλλων και αυτοσαρκαζόμενος ( που αποδεικνύει και τον υψηλό δείκτη νοημοσύνης του)”.

«Έχω μια ιδέα και μετά μια άλλη, μια άλλη που με πηγαίνει στην επόμενη. Μπορώ να υποσχεθώ τα πάντα και να κάνω το αντίθετο. Είναι μια, σχεδόν, ψυχοπαθολογική κατάσταση» 

Και..

.. ”Πρώτα διαλύω το κείμενο κι’ από αυτά τα ερείπια του, φτιάχνω κάτι καινούριο, ενσωματώνοντας και κείμενα όσων με έχουν επηρεάσει και καθορήσει”.

Τι εννοούσε τότε ο σκηνοθέτης δεν μας ήταν και τόσο σαφές, συνυπολογίζοντας και το γεγονός ότι η παράσταση κατά την διάρκεια των πρόβων που είχαν ξεκινήσει τον Απρίλιο, ήταν υπό διαμόρφωση.

Έπρεπε να δούμε την παράσταση στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου για να καταλάβουμε.

Κατ’ αρχήν παρακολουθήσαμε ολόκληρη την Τραγωδία του Ευριπίδη και όχι σπαράγματα της σε μετάφραση Στρατή Πασχάλη. Πως όμως;

Μέσα από μια ελεύθερη και αντισυμβατική μεν, αλλά κάθε άλλο παρά στρεβλωτική δραματουργία, όπως δυστυχώς έχουμε δει και ακούσει πολλάκις στα ανεβάσματα, κυρίως, Αρχαίων  Τραγωδιών που καταλήγουν σε πραγματική ”τραγωδία” και στον ευτελισμό τους.

Μαζί τον ποιητικό και τόσο πολίτικο (στην ευρύτερη έννοια του και φεμινιστικό)  λόγο του Ευριπίδη, συνυπήρξαν και αποδόθηκαν  κείμενα, εμπνευσμένα από  τον Ευριπίδη(και συγκεκριμένα από την Μήδεια του) του Χάινριχ Μίλερ που τόσο θαυμάζει ο Καστόρφ, όπως  τα  έργα «Ρημαγμένη όχθη», (πρώιμο κείμενο του,1949) «Υλικό Μήδειας» (ο λόγος της Μήδειας στην Ευριπίδεια Τραγωδία, συμπυκνωμένος) και «Τοπίο με Αργοναύτες» ( ανάμνηση στην Ελληνιστική Αρχαιότητα-μετάφραση: Ελένη Βαροπούλου), συμπεριλαμβανομένης και της απαγγελίας αποσπασμάτων από τα έργα του Αρθούρου Ρεμπω. Του αινιγματικού, ”Μια εποχή στην κόλαση” και τις γριφώδεις και εικονοκλαστικές ”Εκλάμψεις” (μετάφραση Στρατή Πασχάλη).Επίσης και κάποια κείμενα του ιδίου του Καστόρφ.

Αυτά σε μια παράσταση τρεισήμισι περίπου ωρών (και εν μέσω καύσωνα). Θα ήταν πλέον πολύωρη αν δεν είχαν γίνει υποχρεωτικές περικοπές ακόμη και την τελευταία στιγμή που ”κόπηκαν” περίπου είκοσι λεπτά.

Αυτά τα επικά παρακολουθήσαμε (με ενδιαφέρον, δεν μπορώ να πω αλλά και με αρκετή δόση ξαφνιάσματος) καθώς ενώ η θεατρική δράση εξελισσόταν, παράλληλα η τεχνική του κινηματογράφου την ακολουθούσε κατά πόδας. (Κάτι που είδαμε και στον ”Ιππόλυτο” σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελαάτου και το Σάββατο στην παράσταση του Παντελή Φλατσούση ”Θήβα: A Global Civil War”στη Μικρή Επίδαυρο).

Tο παραδοσιακό Θέατρο αλλάζει!

Η παράσταση του Καστόρφ, αρχίζει με προβολή σε γιγαντοοθόνη που ήταν στημένη στο πίσω μέρος της ορχήστρας αποσπασματικών πλάνων από πόλεις του κόσμου, πλανά αναφοράς στην κλιματική κρίση, διυλιστήρια, γκράφιτι  διαμαρτυρίας, ληστρικούς κουλοχέρηδες, συρματοπλέγματα, όλα σε έναν καταιγιστικό ρυθμό εναλλαγών.

Ότι συνέβαινε επί της ορχήστρας (και πίσω από αυτήν) κινηματογραφείτο και προβαλλόταν στην ίδια γιγαντοοθόνη. Βλέπαμε παράλληλα και μια όντως καλογυρισμένη ταινία με μονοκάμερο  (ειδική μνεία στον εικονολήπτη,(δεν αναγράφεται το όνομα του στο πρόγραμμα), όπως και στην ηχολήπτρια που τον ακολουθούσε χειριζόμενη το ”μπουμ”, Λυδία Ζερβού) που θα μπορούσε να σταθεί και ως ταινία και να την ”χαρούμε” και στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Έγραψα πριν ότι η κινηματογράφηση συνεχιζόταν και πίσω από την ορχήστρα. Ναι, γιατί εκεί είχε στηθεί ένα κόκκινου χρώματος δωμάτιο, όπου μεγάλο μέρος της δράσης να εξελίσσεται εκεί, οι ηθοποιοί να παίζουν εκεί και την ορχήστρα μπροστά μας άδεια, ανάμεσα σε καρέκλες, τραπέζια, πολυθρόνες και καναπέδες, με ποτά πολλά και με μια μπάρα από στριπτιζάδικο να δεσπόζει, όπου η ”Μήδεια” θα χορέψει αισθησιακά, πριν στείλει τα δηλητηριώδη δώρα της στην Γλαύκη την κόρη του Κρέοντα (που σκοπεύει  να παντρευτεί ο Ιάσονας, εγκαταλείποντας την),  που ήταν κλεισμένα σε ένα κουτί με το λογότυπο του Dior!

Πως θα ήταν όλα αυτά τα καινοτόμα και πρωτοποριακά αν δεν υπήρχαν οι ερμηνείες που είδαμε;

Οπωσδήποτε όχι τα ίδια. Δεν θα είχαν το ίδιο εκτόπισμα, την ίδια πρόσληψη.

Γιατί εδώ μιλάμε για τις καταιγιστικές, καθοριστικές, πειθαρχημένες, μελετημένες  και με ιδιαίτερο εύρος ερμηνείες.

Ως αναντίρρητη θέση ο Καστόρφ είχε πει..

..”Σε κάθε γυναίκα υπάρχει η δυνατότητα μιας Μήδειας, οπότε όλες  οι γυναίκες της παράστασης θα παίξουν τη Μήδεια, αλλά κάθε φορά με κάτι το διαφορετικό γιατί κάθε γυναίκα/άνθρωπος ερμηνεύει ή καταλαβαίνει αλλιώς αυτόν τον ρόλο».

Και αυτό είδαμε. Πέντε γυναίκες ηθοποιούς μας που η κάθε μια έχει ήδη διαγράψει επάξια την δική τους πορεία στο Θέατρο, να συνυπάρχουν και να εναλλάσσονται στον ρόλο της Μήδειας, μέσα από μεγάλους  μονόλογους, μέσα από εκστασιακή ψυχική κατάσταση, μέσα από ψυχολογική ένταση. Όπως δεν τις είχαμε ξαναδεί και ενδεδυμένες, άλλοτε με τουαλέτες, άλλοτε με απλής σχεδιαστικής γραμμής ενδύματα (κοστούμια: Adriana Braga Peretzki)…

 Στεφανία Γουλιώτη, Σοφία Κόκκαλη, Μαρία Ναυπλιώτου, Αγγελική Παπούλια, Ευδοκία Ρουμελιώτη. 

Μαζί τους σε επίσης υποκριτική άρση, στους αντρικούς ρόλους, όπως δεν τους έχουμε ξαναδεί..

Νίκος Ψαρράς, Αινείας Τσαμάτης, Νικόλας Χανακούλας…

ως Ιάσονας, Κρέοντας, ακόμη και στον διττό (κατά τον Καστόρφ) ρόλο της παραμάνας που υποδύθηκε με μαεστρία ο Νίκος Ψαρράς.

Οι άντρες που η μεγαλομανία τους και οι ανόητες διεκδικήσεις τους, τους οδηγούν στην απαξία και την καταστροφή τους όχι μονό ως οντά, αλλά και ως αξίες, καθώς η Μητριαρχία ανατέλλει και η Μήδεια μετά τις τρομερές της πράξεις, θα αναληφθεί με το άρμα του Ήλιου.

Επίσης.

Μας ξάφνιασε και η, στην δεξιά άκρη της γιγαντοοθόνης ανάρτηση ενός ξεχαρβαλωμένου φωτεινού διαφημιστικού λογοτύπου  της coca kola (άμεση αναφορά στην πολυεθνική της επιβολή και εξάρτηση που προκαλεί η από την άλλη,  στην ιδεατή, ουτοπική κατάρρευση της και αυτής της επιθυμητής (με πολλά ερωτηματικά) διάλυσης του Καπιταλισμού;), όπως και το σκηνικό (Aleksandar Denic) που αποτελείτο από αντίσκηνα  κάμπινγκ ( σαφής αναφορά στους ασφυκτικούς, αφιλόξενους χώρους υποδοχής προσφύγων ) και όλη η ορχήστρα γεμάτη με κάθε λογής και μεγέθους πλαστικά μπουκάλια (εικαστική αναφορά, υποθέτω, στον κατακλυσμό του πλανήτη από το πλαστικό και την τεραστία οικολογική επιβάρυνση που δημιουργεί στο περιβάλλον), φωτισμένα υποβλητικά από τον σχεδιασμό του Lothar Baumgarte.

Και όλα να συμβαίνουν υπό τους ήχους των μουσικών συνθέσεων του William Milke, και να  συμπορεύονται με εμβατήρια  και μουσική jazz, με τραγούδια των Doors, με το ”Μια φορά θυμάμαι” με τη αξέχαστη φωνή της Αρλέτας, όπως και η τελική υπόκλιση των ηθοποιών να συνοδεύεται από το ”Goodbye my love, goodbye‘ με την φωνή του Ντέμη Ρούσου.

Ποια λοιπόν είναι η Μήδεια του Καστόρφ;

Είναι  και η γυναίκα του σήμερα που απειλείται, που βιάζεται λεκτικά και σωματικά. Είναι και η γυναίκα δια μέσου των αιώνων που της έχει αφαιρεθεί η συμμέτοχη στα κοινά, μονό ένα αντικείμενο προς χρήση, να είναι, αυτή που έχει απορριφτεί και απατηθεί, έχει κοροϊδευτεί και φιμωθεί, είναι και αυτή όμως  που επαναστατεί, αυτή του σύγχρονου ”me too” που βιαίως αντιδρά, τελικά,  και ο διαχρονικός μύθος την θέλει να  δολοφονεί εν ψυχρώ και με πλήρη συνείδηση, ακόμη και τα ίδια της τα παιδιά, εκδικούμενη έτσι εκείνον (τον Ιάσωνα) που τόσο αγάπησε και έφυγε από τον τόπο της, για να τον ακολουθήσει, κατακρεουργώντας και αυτόν τον ίδιο της τον αδελφό Άψυρτο, για να σταματήσει τον πατερά της Αιήτη που είχε ξεκινήσει την καταδίωξη της Αργούς.

Για τον Καστόρφ ο μύθος της Μήδειας δεν απέχει και πολύ από όσα δραματικά  συμβαίνουν σήμερα, δεν απέχει τόσο από την ανθρωπινή ματαιοδοξία και την τάση προς την αυτοκαταστροφή.

Ο Καστόρφ δεν έμεινε σε μια στείρα αναπαράσταση της Ευριπίδειας Τραγωδίας, αλλά θέλησε, μέσα από αυτήν του την παράσταση, να βρει το συνδετικό νήμα εποχών και ανθρωπίνων πράξεων, να καταγγείλει, να κρούσει τον κώδωνα του κίνδυνου, να αφυπνίσει, όντας και ο ίδιος ιδιαίτερα πολιτικοποιημένος, να αναδείξει μια Μήδεια με διαχρονική επιρροή και πολιτιστική και πολιτική αξία . Ποσό μάλλον πολιτισμική.

Να αντιστρέψει τους όρους και τον αδιέξοδο τρόπο παρουσίασης μιας παράστασης που δεν θα έχει κανένα λόγο προβολής  και είναι είτε αναμάσημα, είτε στείρα επανάληψη.

Πολλοί από το κοινό, ενοχλήθηκαν και αποχώρησαν και από τις δυο παραστάσεις. Κάποιοι! Οι περισσότεροι όμως και έμειναν αυτές τις κοντά τρεισήμισι ώρες και καταχειροκρότησαν στο τέλος. Ποσό αισιόδοξο είναι αυτό!.  Ίσως και ελπιδοφόρο;.

Γιατί το κοινό στη πλειονότητα του και αντιλαμβάνεται και έχει αισθητική και ας μην έχει θεατρική παιδεία που σε τελική ανάλυση δεν είναι και απαραίτητη. Το απλό κοινό ναι, έχει αντίληψη. Δεν κοροϊδεύεται, δεν εξαπατάτε και αν συμβεί κάτι τέτοιο ξέρει και μπορεί να εξοστρακίζει τους εξαπατητές του.

Μια παράσταση με ισχυρό αποτύπωμα, με πολλές αρνητικές αλλά και θετικές αντιδράσεις. Μια παράσταση που θα γράψει την δική της ιστορία στο παγκόσμιο Θέατρο.