του Γιάννη Γαβρίλη

Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου.

Παρασκευή 28 Ιουλίου 2023.

Βραδιάζει.

Σε λίγο θα ξεκίνησε  η παράσταση των διασκευασμένων ”Βατράχων” του Αριστοφάνη, (του τελευταίου του έργου, διδάχτηκε το 405 μ. Χ. στη γιορτή των Λιναίων και απέσπασε το πρώτο βραβείο), από την Έφη Μπίρμπα, τον Άρη Σερβετάλη και τον μεταφραστή Κωνσταντίνο Μπλάθρα.

Και ξεκινάει…

Σκέψεις που  δημιουργήθηκαν με την έναρξη.

Ποσό εύκολο είναι να κατανοήσουμε τι εμπεριέχεται στον εκφρασμένο όρο από τους μελετητές του Αριστοφάνη ”Τραγωδία με κωμική μορφή;”. ‘Η στην προκειμένη περίπτωση ”Μια Κωμωδία με DNA Τραγωδίας”, που ως υπότιτλος, ακολουθεί  τον κυρίαρχο τίτλο της παράστασης  ”Βατράχια”. Ίσως είναι δύσκολο για τον σύγχρονο θεατή να κατανοήσει με ευκρίνεια τον μη διαχωρισμό των δυο αυτών ειδών της θεατρικής κειμενογραφίας της Αρχαίας Γραμματείας. Έχουμε διδαχτεί ότι είναι άλλο είδος το ένα, άλλο θεατρικό είδος το άλλο. Είναι όμως έτσι;

Ούτε ο θεατής είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει το πως, ποτέ, που και γιατί οι Αρχαίοι μας Τραγικοί έγραψαν τα έργα τους, που κάποια από αυτά, έφτασαν (ελάχιστα είναι η αλήθεια) μέχρι τις μέρες μας.

Ούτε, ασφαλώς, δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό, τι θέλει να πει ο.. ποιητής, καθώς αναφέρεται σε πρόσωπα και καταστάσεις της εποχής του και η Κωμωδία έχει την άνεση να  διακωμωδεί καθώς τα στηλιτεύει, τα καταγγέλλει.

Άρα;

Τι πρέπει να γίνει σήμερα στο Θέατρο και στη σχέση των συντελεστών του, με την Αρχαία Κωμωδία και Τραγωδία.

Ένα ερώτημα που ακόμη, σαφώς δεν έχει απαντηθεί. Απλώς, γίνονται κάποιες προσπάθειες -συζητήσεις, ενίοτε και κορυφής! για το πως αυτές, μπορούν να παρασταθούν τώρα εμπεριέχοντας όρους και συμβάντα σημερινά. Δυστυχώς, τις περισσότερες φόρες τα εγχειρήματα δεν στέφτηκαν με επιτυχία. Αυστηρότερα.. στέφτηκαν με παταγώδη αποτυχία.

Τέλος πάντων,  υπάρχει ένας σκεπτικισμός ως το ποια θέση πρέπει να έχει η δραματουργική επεξεργασία (που όλο και πιο συχνά την συναντάμε) ή η διασκευή. Πως μπορεί (και πρέπει) να αποκλειστεί η αυθαιρεσία. Να επικρατήσει το ευφάνταστο και η ελεγχόμενη διασκευαστική πρωτοτυπία.

Η παράσταση που παρακολουθήσαμε στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία, σκηνικά και κοστούμια της Έφης Μπίρμπα και εικαστικά άρτια ήταν και δραματουργικά.

Τα ‘‘Βατράχια” δεν ήταν μια αυθαίρετη διασκευή. Ήταν μια προσεκτική, μελετημένη προσέγγιση του Αριστοφανικού έργου που είχε, με μετρό όμως, προβολές στο σήμερα, χωρίς να κατονομάσει πρόσωπα , ούτε να θιγεί, ούτε να αναφέρεται με αυθάδεια και στείρα κριτική, σε τεκταινόμενα σημερινά. Όχι πως δεν είχε ως παράσταση και αναντιστοιχίες…

Αλλά…

Ήταν μια ικανοτάτη ”καταβύθιση” (ο όρος της ίδιας της κ. Μπιρμπα) στον επί της ουσίας Κόσμο των ”Βάτραχων” του Αριστοφάνη. Ήταν η βαθύτερη  ανάγνωση του έργου κα της ανάδειξης ( εδω βρίσκεται και η επικίνδυνη προσωπική παρέμβαση  του διασκευαστή, του σκηνοθέτη)των αναφορών του στην Ζωή, στην Ύπαρξη και Συνύπαρξη, στην εποποιία του ”σαλου” Θεού Διονύσου (Διός Νους), (του στραπατσαρισμένου κατά την κ. Μπιρπα), της κατάβασης του, στον Κάτω Κόσμο, με σκοπό να φέρει στον Επάνω,  έναν ποιητή που θα σώσει με την αναγνωρισμένη ποιοτική ποιητική του, τον δοκιμαζόμενο, χειμαζόμενο Κόσμο της εποχής του (πασά ομοιότητα υπαρκτή). Ο Κόσμος του ήταν η Αθήνα που καταστρέφεται στο τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Αυτός ο  δάνειος  θεός από άλλες λατρείες ,που μεταξύ άλλων λατρεύτηκε και ως Θεός της βλάστησης θα πραγματοποιήσει έναν Άθλο με την βοήθεια και του Ανθρώπου (Εμβόλιμη σημείωση: Ευφάνταστη και απρόσμενη η έναρξη της παράστασης, που από το βάθος ακούγονται φωνές (του Διονύσου και του Ξανθια) να διαλαλούν τα λουλούδια, τα δέντρα, τα φυτά, σηματοδοτώντας και αυτή την πλευρά του Θεού και της βλάστησης).

Τηρήθηκε η δομή της Αρχαίας Κωμωδίας, με ποιοτικό όμως φρεσκάρισμα (Πρόλογος, πορεία προς τον Αγώνα, Αγών, παράβαση, ιαμβικές σκηνές). Να λάβουμε υπόψη μας ότι και τότε άρχιζε να συντελείτε η μετάλλαξη της Αρχαίας Κωμωδίας προς την Μέση Κωμωδία, θέτοντας τις βάσεις και εν συνεχεία την ”γέννηση” της Νέας Κωμωδίας, της αστικής, όπως ονομάστηκε, της Κωμωδίας ηθών και καταστάσεων.

Κάτι παρόμοιο και εντος των πλαισίων ασφαλώς, της σημερινής θεατρικής αναρώτησης-αναζήτησης του τρόπου παράστασης των Αρχαίων θεατρικών κειμένων, διακρίναμε στα ”Βατράχια”. Ναι, σαφέστατος ο εκσυγχρονισμός χωρίς όμως ίχνος διαστρέβλωσης. Εκεί ήταν και τα νοήματα εκεί και το θαύμα της διαχρονικότητας αυτών των έργων απεμπολώντας την καπήλευση του τίτλου του Αρχαίου παρόμοιου. Ναι, υπήρχε προσωπική σφραγίδα. Ήταν τα ”Βατράχια” της Μπιρμπα, του Σερβεταλη, του Μπλαθρα. Ναι ήταν  μια σύγχρονη προβολή του έργου.

Όμως. Η σχολαστικότητα επικράτησε. Η τραγικότητα, η μυστική πηγή της Κωμωδίας σε όλο της το μέγεθος. Αυτό εξ αλλού ήταν και το ζητούμενο των συντελεστών-δημιουργών της.

Δίνοντας έμφαση στη σχέση του Θεού με τον άνθρωπο που βλέπουμε στο πρόσωπο του Ξανθια (‘το Δούλο” αναφέρεται στην παράσταση, έτσι, με ουδέτερο άρθρο) που χωρίς την βοήθεια του ”Δούλο” ο Θεός αδυνατεί να ανταπεξέλθει . Ο Ξανθιας, είναι ο υποστηρικτής, το σωτήριο ”δεκανίκι” του, ο άνθρωπος που πεθαίνει(πως αλλιώς θα κατέβει στον Κάτω Κόσμο) για την” Ιδέα” και την πραγμάτωση της, που και ο ίδιος ασπάζεται και…  είναι σαφής η αναφορά του Αριστοφάνη στο ποιος δημιούργησε ποιον. Ο Θεός τον άνθρωπο  ή ο Άνθρωπος τον Θεό. Χωρίς τον Άνθρωπο, τι θα γινόταν ο Θεός Διόνυσος. Το Δούλο είναι που βγάζει από την δύσκολη θέση τον Θεό που όντας μεταμφιεσμένος σε Ηρακλή προκαλεί το μένος του Πλούτωνα ( ο Ηρακλής έχει ανεξόφλητα χρέη και ο Πλούτωνας έχει πολλά ράμματα για την λεοντή του)και δέχεται να ενδυθεί εκείνος σε Ηρακλή και ο Διόνυσος σε Δούλο, όμως υπάρχει και η αντιστροφή με πολύ ωραίο και ευτράπελο τρόπο παιγμένο, όπου το Δούλο αποκαλύπτει τον μεταμφιεσμένο Θεό που τελικά τρώει το ξύλο της χρονιάς του. Όμως ο ”ματσό” ποναει; Άλλη μια ευρηματική σκηνή και υποκριτικά και κηνισιολογικα, μιας και ο Άρης Σερβεταλης (ως Διόνυσος και με αξιοζήλευτη ισορροπία στους εν ειδει Κοθόρνους που φορά, ως αναφορά στον Αρχαίο υποκριτή που τότε συνήθιζαν να φορούν για να φαίνονται πλέον επιβλητικοί) και ο Μιχάλης Σαράντης (ως Ξανθιας) έχουν εξασκηθεί στο σωματικό Θέατρο. Εξαιρετικοί και οι δυο στις πτώσεις τους, καθώς δέρνονται ανηλεώς, αλλά δεν πονανε, είπαμε! (η ψυχούλα τους το ξέρει!)και στις άμεσες άρσεις τους. Να αναφέρω ότι οι δυο ηθοποιοί έχουν ταυτιστεί, έχουν βρει τον απόλυτο υποκριτικό συντονισμό  καθώς ο ένας υποστηρίζεται επί σκηνής από τον άλλον. Το απόλυτο θεατρικό  δίδυμο.

Εξαιρετικός ως Αισχύλος ο έμπειρος Αργυρής Ξάφης (κρατάει και τον ρόλο του Αιακού ) με την διανομή να συμπληρώνουν σε ένα συγκροτημένο σύνολο και αξιοπρόσεκτη κινησιολογία, ( η κίνηση διδάχτηκε από τον Μιχάλη Θεοφάνους) που μοιράζονται διαφορετικούς ρόλους, οι ηθοποιοί:  κ. Ηλέκτρα Νικολούζου, Μαίρη Μηνά (και Κλυταιμνήστρα), Αλεξάνδρα Καζάζου (Κορυφαία Μυστών και Αγγελιοφόρος), Νάνσυ Μπούκλη (Βατράχια, Μύστες, Πλαθανες)και οι κ.  Έκτορας Λιάτσος,(Ηρακλής, Ευριπίδης. Μπράβος Αιακού, Μύστης,  Βατράχι ) Μιχάλης Θεοφάνους (Μπράβος Αιακού, Βατράχι, Χάρων) και Κυριάκος Σαλής (Μύστης, Μπράβος Αιακού, Βατράχι).

Το σκηνικό ευφάνταστο, μετάτρεψε την ορχήστρα του  Θεάτρου της Επιδαύρου σε ένα αλλόκοτο χώρο. Όπως μας επισημαίνει και ο Σερβεταλης-Διόνυσος σε ερώτηση του Ξανθια-Σαράντη…, εδω είναι η ”Λίμνη του Δια’ ‘η απαρχή του ποταμού Αχέροντα που οδηγεί στον Άδη.

Ήταν  μια στρογγυλή κατασκευή με δάπεδο από υλικό που καθρέφτιζε και σε αυτό τα είδωλα των ερμηνευτών έπαιρναν μια αλλόκοτη διάσταση.   Σαν αυτή που ίσως είναι και η ατμόσφαιρα του Κάτω Κόσμου,  ποιητικά περιγραφόμενη.. και όχι σκοταδιστικά. Στο πίσω μέρος της σκηνικής αυτής κατασκευής, ένα τεράστιο σε ύψος και όγκο, δέμα που έτσι  σκεπασμένο που ήταν, αναρωτιόσουν τι κρύβει άραγε. Ποιος ο λόγος ύπαρξης του. Και ω, του θαύματος . Ο ίδιος ο Θεός  Διόνυσος πραγματοποιεί την Αποκάλυψη. Είναι καλυμμένη μια Μεγάλη Καρδιά!. Αυτή που συντηρεί Ανθρώπους, Θεούς, έμβια οντά, αυτή που είναι όλος ο Κόσμος των αισθημάτων, της συναίσθησης, της ενσυναίσθησης,  της Αγάπης. Αυτή που πάλλεται και  δίνει την ζωή και που θα μπορούσε ακόμη  και στον Κάτω Κόσμο να χτύπα. Συμβολικά, η σκηνογραφική ύπαρξη της και ως εύρημα σκηνοθετικό,  σαφώς παραπέμπει στην συνέχιση της ύπαρξης, στην πρόθεση της αναγέννησης, στην ελπίδα που θα την ακολουθεί όσο εκείνη πάλλεται για έναν καλύτερο Κόσμο, που κατά τον Αριστοφάνη, μόνο ένας ποιητής, ένας εμπνευσμένος άνθρωπος μπορεί να φέρει.

Τα κοστούμια. Ευθύνη και αυτά της κ. Μπιρμπα και με την βοήθεια της Βασιλείας Ροζανα, ετερόκλητα. Θα μπορούσαν να έχουν μια πιο ουσιαστική συνέπεια και όχι να προέρχονται από διαφορετικές εποχές και που   (και όχι τόσο η άνεση)  άλλα η μόδα επέβαλλε, όπως. Τα ποικιλόχρωμα φορέματα με τις ”μπανέλες που έκαναν σαν ομπρέλες τις φούστες”, μόδα 18ου Αιώνα, που είναι ενδεδυμένος ο γυναικείος Χορός ( Οι Πλαθανες)σε δεδομένες στιγμές του έργου. Σωστό το κοστούμι, το παραφουσκωμένο του Ηρακλή που έτσι, τον χαρακτηρίζει η ευρωστία και ενδύεται με αυτό ο Διόνυσος.  Σε αντίθεση και αυτά των δυο ποιητών. Ο Ευριπίδης ενδεδυμένος με φαντεζί κοστούμι  (και πορτοκαλί περούκα) και ο Αισχύλος με κάπα ολόσωμη χρώματος καφέ. Ο Ξανθιας με σακάκι και παντελόνι διαφορετικού σκούρου χρώματος. Οι υπόλοιποι άντρες ηθοποιοί με κοστούμια σύγχρονα σκούρα και αυτά. Αναντίστοιχες οι ενδυματολογικές επιλογές, με την όλη ατμόσφαιρα της παράστασης.

Δεν καταλάβαμε και την μετατροπή της ορχήστρας σε καμαρίνια Θεάτρου , οπού προετοιμάζονται οι ηθοποιοί,  πριν από τον Αγώνα επικράτησης και  μεταφοράς στον Επάνω Κόσμο του ενός εκ  των δυο διαγωνιζομένων ποιητών. Ίσως, Θέατρο μέσα στο Θέατρο; Αναντίστοιχη πάντως και αυτή η μετατροπή.

Οι μουσικές συνθέσεις, ατμοσφαιρικά καταχθόνιες,  σκοτεινές, αγωνιώδεις,  του Costantine Skourlis όπως και οι φωτισμοί του Γιωργου Καρβελα, που  λειτούργησαν εντυπωσιακά και καθοριστικά..

Φωτογραφίες, δια χειρός Γιώργου Καπλανίδη.

Μια παράσταση με σεβασμό στο έργο του Αριστοφάνη και με το αναπόφευκτο φρεσκάρισμα, να μην παραποιεί, να μην αποδομεί, να μην εκτρέπεται σε ανούσιες και α-νοητες  παρεμβάσεις. Εικαστικά δε, ιδανική.

Σταθμοί Περιοδείας:

Κυριακή 20/8 | Θέατρο Δελφών “Φρύνιχος” – Δελφοί, Φωκίδα

Παρασκευή 25/8 & Σάββατο 26/8 | Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων – Καβάλα

Κυριακή 27/8 | Υπαίθριο θέατρο ΕΗΜ – Φρόντζου – Γιάννενα, Ιωάννινα

Δευτέρα 28/8 | Υπαίθριο Δημοτικό Θέατρο Κοζάνης – Κοζάνη

Πέμπτη 31/8 | Ωδείο Ηρώδου Αττικού – Αθήνα

Δευτέρα 11/9 & Τρίτη 12/9 | Θέατρο Δάσους – Θεσσαλονίκη

Προπώληση Εισιτηρίων Περιοδείας: https://www.viva.gr/tickets/theater/batraxia-tou-aristofani-periodeia/