Μια επιστροφή στις πηγές:

Επίσκεψη σε τρεις ραψωδίες της Οδύσσειας.

του Γιάννη Γαβρίλη

Σε σκηνοθεσία του Μιχαήλ Μαρμαρινού, στις 11 και 12 Ιουλίου, στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου παραστάθηκε μια παράσταση – μελέτη – δραματουργική (υπεύθυνη) επεξεργασία, τριών Ραψωδιών της ‘’Οδύσσειας’’ του Ομήρου. Των ‘’ζ, η και θ, ή Φαιακία’’, όπου ενυπάρχει ένας… ΞΕΝΟΣ.

Και αυτός ο Ξένος, ένας Οίος (μόνος), καθώς και η ξενότητα, ως όχι μόνο όρος, αλλά και ως υπαρκτή συνιστώσα, είναι που προκάλεσε τον Μιχαήλ Μαρμαρινό να δημιουργήσει μια θεατρική παράσταση. Να εναποθέσει σε αυτή, όλη την προσωπική του αναζήτηση, εν είδει θεατρικής κατάθεσης, του πως, οι συμπεριφορές των ανθρώπων της Εποχής του Χαλκού, προσομοιάζουν με τις συμπεριφορές  ημών, των σύγχρονων ανθρώπων. Και αν έχει σήμερα, γίνει, δυστυχώς, ‘’ρουτίνα’’ η αναφορά περί ‘’ξεβράσματος ακόμη και εν ζωή ανθρώπων ξένων προς εμάς’’, από την καταιγιστική ποικίλων μέσων ενημέρωσης, το απορίας άξιον είναι που έχει χαθεί η ενσυναίσθηση… (και όπως έχει πει ο ίδιος ο κ. Μαρμαρινός) …

‘’ένα ανθρώπινο ράκος, μετά το ύστατο ναυάγιο του, συντετριμμένο μετά την άνιση πάλη του με το πέλαγος, πεταμένο σε μια ακτή…( Αλήθεια, μας θυμίζει τίποτα από το σήμερα αυτή η εικόνα; Την έχει πάρει – έστω ξώφαλτσα – το μάτι μας πουθενά στον σύγχρονο κόσμο που μας περιβρέχει;)

Σε αυτά τα λίγα λόγια, βρήκαμε και την ουσία, της παράστασης που παρακολουθήσαμε. Και ουδεμία σημασία είχε για εμάς τους θεατές το ‘’μα, ποιος είναι αυτός ο Ξένος’’. Δεν είναι αυτό καθαυτό το ζητούμενο της παράστασης. Και αν για 1.263 στίχους που έχουν ειπωθεί, ακόμη δεν έχουμε μάθει ποιος είναι ο Ξένος, ο άγνωστός, ακόμη και απρόσωπος, ουδόλως μας απασχόλησε (θα αποκαλυφθεί στο τέλος της ‘’θ’’ Ραψωδίας).

Αυτό που για περίπου δυο ώρες κοινωνήσαμε! και μας διατάραξε και μας επανάφερε μνήμες απεμπολημένες και μας μετατόπισε από το μάρμαρο της κερκίδας του κοίλου όπου καθόμασταν, ήταν ο θεατρικός προκλητικός τρόπος, της παρουσίασης αυτών των Ραψωδιών και η επιμελώς παράθεση σε αυτές, αποσπασμάτων,  από την Ιλιάδα σε μετάφραση Δ. Ν Μαρωνίτη (Άγρα, 2012) ενώ για τα αποσπάσματα από την Αινειάδα του Βιργιλίου χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση του Θεόδωρου Παπαγγελή (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2018).

Επιπλέον,  θραύσματα από τον Κόιντο Σμυρναίο, και από το έργο του «Οι μεθ’ Όμηρον λόγοι», μεταφρασμένα ειδικά για την παράσταση από τον Γιάννη Δούκα.

Ιδιαίτερης αίσθησης, η επαφή της σκηνοθετικής σκέψης – διεργασίας του Μιχαήλ Μαρμαρινού, που ως σταθερά και αμετακίνητη άποψη, διαφεύγει των σκηνοθετικών ‘’ευκολιών’’ και των όποιων παρόμοιων ‘’συνταγών’’ και που δια μέσου της εξαιρετικής (μοναδικής, γιατί όχι) μετάφρασης του Δημήτρη Μαρωνίτη, αποτύπωσε και προέβαλλε στην Ορχήστρα, όλο το συναρπαστικό όσο και ποιητικό μέγεθος του Μύθου – Έπους, με αυτή την υποκριτική μας στάση, απέναντι στην ‘’προσφυγιά’’ (έστω και παράνομη).

Ο Ξένος και Εμείς.

Να λοιπόν και ένα εύλογο ερώτημα.

Πως μπορεί να παρασταθούν και να καταστούν εύληπτες, οι τρεις αυτές Ραψωδίες, από ένα κοινό που δεν τις γνωρίζει (που δεν είναι και υποχρεωμένο..), να κατανοήσει το περιεχόμενο τους, το εύρος της Ομηρικής ποιητικότητας τους, ακόμη και αυτή τη δράση, την αντίδραση, την προβολή της υπόδρασης.

Στις τρεις αυτές Ραψωδίες ο Όμηρος περιγράφει ακόμη και απλές εκδηλώσεις (με τον δικό του πάντα ποιητικό, ακόμη και αισθησιακό τρόπο), όπως αυτές της έναρξης της Ραψωδίας ‘’ζ’’ ‘’117’’

Οι Νύμφες- ακόλουθες αγροδίαιτες κόρες του Δια, της Ναυσικάς συντρόφισσες ( η κόρη του βασιλιά των Φαιάκων, Αλκίνοου)… ‘’ παίζοντας μαζί της (Ραψωδία ζ.’106-107’)… και έπεσε η μπάλα στα βαθιά νερά του ποταμού’’( Ραψωδία ζ ‘117’’)… ή , λίγο πιο κάτω… ‘’Η λευκώλενη, μοιάζοντας με την Άρτεμη’’, Ναυσικά, με τις κοπέλες, φτάνει στο καλίρροο ποτάμι…λούζονται, τρώνε, περιμένοντας ώσπου αχτίνες να στεγνώσουν τα υγρά υφάσματα… παίζουν τη σφαίρα..

Πως, λοιπόν, να παρασταθεί ως θεατρική μεταφορά η περιγραφή αυτή, αν και σκηνογραφικά δεν δηλωθεί. Ίσως να παραξένεψαν τα επί της ορχήστρας, απλωμένα σε σχοινί υφάσματα (Σκηνογραφία: Γιώργος Σαπουντζής) ή να παραξένεψαν επίσης τα μπαλόνια που παίζουν οι κοπέλες, όπως αναφέρεται στην έκτη Ραψωδία ως ‘’σφαίρα’’. Εικονοποιώντας την, λοιπόν, ο Μαρμαρινός επίλεξε πέντε δροσερές, νεότατες ηθοποιούς, μεταξύ των οποίων και την Κλέλια Ανδριολάτου στον ρόλο της Ναυσικάς, αναπαριστώντας τις εκβολές του ποταμού στη θάλασσα (καλαμιώνας, μικρές ελιές, μικρές λίμνες επί της ορχήστρας, όπου εκεί γίνεται η πρώτη συνάντηση του Ξένου ( ο Μαρμαρινός τον αναφέρει και ως ‘’ξέβρασμα’’) με τους ανθρώπους του άγνωστου ακόμη για αυτόν τόπου που τον ξέβρασε η Θάλασσα. Το αν θα έπρεπε να είναι όλη αυτή η σκηνή, σε χρονική διάρκεια, μικρότερη θα σκεφτούμε πως ναι. Μάλλον κούρασε. Όπως και αρκετές άλλες ( περιγραφή σχέσης Άρη, Αφροδίτης, Ήφαιστου ή τα αγωνίσματα που πραγματοποιούνται από τους Φαίακες, χρονικά θα ήταν πιο ελκυστικές, αν ήταν πιο ‘’συμμαζωμένες’’). Αυτά ως αναφορά απλώς και ως προσωπική άποψη. Διότι ουδέν δεν μπορεί να μειώσει την εκφραστικότητα, την αισθητική, την παραστασιακά περιγραφή, σε θεατρική μορφή,  την διαυγή και ρέουσα Ομηρική ποίηση. Ο Μαρμαρινός εξέπεμψε ένα θεατρικό υπόδειγμα, με τις αφηγηματικές λεπτομέρειες να αναπαριστώνται. Προσωπική και πάλι, άποψη.. η παράσταση ήταν ένας Άθλος. Και ας έχουμε κάποιες ενστάσεις. Αυτό είναι και δημιουργικό. Ή όπως γράφει και ο Δ.Ν. Μαρωνίτης στα ‘’Επιλεγόμενα’’ του…

‘’Ο ποιητής χαίρεται δείχνοντας την αφηγηματική τέχνη του, ο ακροατής – θεατής την απολαμβάνει και την θαυμάζει’’

Και πως να μην επαινέσεις τον Χάρη Φραγκούλη στον ρόλο του Ξένου (του Οδυσσέα, όπως τον αποκαλύπτει ο Αλκίνοος (τον ερμηνεύει ο Χρήστος Παπαδόπουλος), για την σωματική υποκριτική του, για την διαύγεια της εκφοράς του λόγου, που θαυμάζοντας τον, εκφέρει το ποιητικό κείμενο διασχίζοντας μέχρι το πάνω διάζωμα, τρέχοντας το κοίλον! Εκπαιδευμένος ασφαλώς στο σωματικό θέατρο, έδωσε με όλη την πειθώ και με πάθος όλο το βάσανο, το απρόσωπο, το χωρίς όνομα και σώμα,  ανθρώπινο ράκος, που η θάλασσα τον ξέβρασε σε μια ακτή άγνωστη για αυτόν. Επαινόντας τον κ. Φραγκούλη  και για την σκηνή όπου αρχίζει να αποκαλύπτεται ως Οδυσσέας, περιγράφει με οδυνηρά κλάματα την ιστορία του. Που λίγο πριν, για να τον τιμήσουν, να τον διασκεδάσουν, σε συμπόσιο, καλούν τον τυφλό αοιδό Δημόδοκο (η υπερβατική λυρική τραγουδίστρια, ποιήτρια και μεταφράστρια Λέλια Ζαφειροπούλου, ερμηνεύει) να τραγουδήσει τις Ωδές του, που τελικά περιγράφουν την προηγούμενη δραματική ζωή του Ξένου. Και ο ίδιος ο Ξένος τον επαινεί  …

Δημόδοκε, εσένα ξεχωρίζω από όλους τους θνητούς στον έπαινο μου, σε δίδαξε ασφαλώς η Μούσα, η κόρη του Διός ή κι ο Απόλλων… Μα τώρα λέω άλλαξε σκοπό, ιστόρησε μας για τον δούρειο ίππο πως τον έφτιαξε με τέχνη ο Επειός και η Αθηνά μαζί του.

                                                                                                                                                                    Ραψωδία θ ‘’487-493’’

Πόση θεατρική μορφή! Πόση παραστατική υπόσταση! Επαναλαμβάνω γιατί έχει σημασία. Μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια, που άλλος σκηνοθέτης, δραματουργός (η δραματουργική επεξεργασία των Ραψωδιών, έγινε από τον ίδιο τον Μαρμαρινό με την αρωγή της Ελένης Μολέσκη που λειτούργησε και ως Α’ βοηθός σκηνοθέτη, με Β’ βοηθό την Αλεξία Παραμυθά) ίσως και να την παρέλειπε. Εδώ είχε και σημασία και νόημα. Όσα λεπτομερή παρουσιάστηκαν, είχαν θέση, είχαν συμπληρωματική διάδραση.

Μια ακόμη σχετική αναφορά εκ μέρους μας.

Εμφανίζεται η Αρήτη η βασίλισσα, ο ξένος προσπέφτει στα πόδια της για να τον συντρέξει. Η Ελένη Τοπαλίδου που την υποδύεται, (σε μικρό ρόλο και με ελάχιστα λόγια), ντυμένη με μαύρο φόρεμα (κοστούμια: Ελευθερία Αράπογλου) και… να τυλίγεται με κόκκινό νήμα. Η Ραψωδία ζ ‘305-307’, αναφέρει… να κλώθει νήματα βαμμένα στην πορφύρα της θαλάσσης. 

Θα επαινέσω επίσης τον ακολουθούντα τους πρωταγωνιστές θίασο , μια εξαιρετική, διανομή ηθοποιών που ο συντονισμός τους, η συλλογική κίνηση τους, η ρυθμική εκφορά του λόγου, η χορογραφική τοποθέτηση του, ήταν μια ακόμη δημιουργία.

Γαλάτεια Αγγέλη, Ερατώ Μαρία Μανδαλενάκη, Χριστίνα Μπακαστάθη,  Στέλλα Παπανικολάου, Ηλέκτρα Γωνιάδου, Κλειώ Δανάη Οθωναίου,   Γιάννης Χαρίσης, Φωτεινή Τιμοθέου, Νίκος Καπέλιος, Γιάννης Βάρσος,  Νικόλας Γραμματικόπουλος, Νεκτάριος Θεοδώρου, Κωστής Καπελλίδης,  Νίκος Κουκάς, Τίτος Μακρυγιάννης, Γιάννης Τομάζος.                                

Πόσο καθοριστικό ρόλο έπαιξαν…

Η μουσικές συνθέσεις του Άντη Σκόρδη. Αποδίδοντο καθ’ όλη την διάρκεια της παράστασης , από τρία τσέλα επί σκηνής και επί του κοίλου (Εύη Καζαντζή, Άλμπα Λυμτσιούλη, Αλίκη Μάρδα), δημιουργώντας μια ακόμη αισθητική ατμόσφαιρα, ακολουθώντας και επιτείνοντας την σημασία του εκφερόμενου ποιητικού κειμένου.

Όπως και οι άριστου σχεδιασμού φωτισμοί της σημαντικής Ελευθερίας Ντεκώ που επιβάλλονταν υποβλητικά στην εκ δηλούμενη δράση.

Υπόλοιποι (εξ ίσου σημαντικοί) συντελεστές:

Χορογραφία: Gloria Dorliguzzo, Μάσκες: Μάρθα Φωκά, Βοηθός σκηνογράφου: Kατερίνα Ζυρπιάδου, Βοηθός ενδυματολόγου: Ερνέστα Χατζηλεμονίδου, Βοηθός χορογράφου: Στέλλα Μαστοροστέριου, Βοηθοί φωτισμού: Νάσια Λάζου, Σωτήρης Ρουμελιώτης, Μουσική διδασκαλία: Παναγιώτης Μπάρλας. Συνεργάτης από πλευράς ΚΘΒΕ για σκηνικά και κοστούμια: Δανάη Πανά, Oργάνωση παραγωγής: Εύα Κουμανδράκη, Φωτογραφίες: Mike Rafail (That Long Black Cloud)

Η σκηνοθετική, δραματουργική, υποκριτική, παραστατική, μεταφραστική προσέγγιση, με έμπνευση και ευρηματικότητα, των Ομηρικών Ραψωδιών ‘’ζ, η, θ’’, με εμβόλιμο ‘’Ο Ξένος’’, διαδράστηκαν στον χώρο που η ενέργεια ακόμη, ευτυχώς, πλανάται. Στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου.

‘’Έλεος όμως σου ζητώ {…}  κι ένα κουρέλι να σκεπαστώ {…}  κάποιο πανί, να με τυλίξει’’.

                                                                                                                               Ραψωδία ζ. ‘’175 – 179’’

Η συμπαραγωγή του Κ.Θ.Β.Ε. και του Θ.Ο.Κ.

Σταθμοί περιοδείας:

Παρασκευή 18 & Σάββατο 19 Ιουλίου–Κύπρος, Αμφιθέατρο Μακάριος Γ’, Σχολής Τυφλών

• Παρασκευή 25 & Σάββατο 26 Ιουλίου- Κύπρος, Αρχαίο Θέατρο Κουρίου
• Τετάρτη 6 Αυγούστου-Δωδώνη, Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης
• Σάββατο 9 Αυγούστου- Φίλιπποι, Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων (68ο Φεστιβάλ Φιλίππων)
• Τετάρτη 13 Αυγούστου -Δίον, Αρχαίο Θέατρο Δίου (Φεστιβάλ Ολύμπου)
• Σάββατο 23 Αυγούστου -Ν. Μουδανιά, Αμφιθέατρο Ν. Μουδανιών
• Πέμπτη 28 Αυγούστου-Κιλκίς, Θέατρο Λόφου Αγ. Γεωργίου Δήμου Κιλκίς
• Κυριακή 31 Αυγούστου- Θεσσαλονίκη, Θέατρο Δάσους (11ο Φεστιβάλ Δάσους)
• Παρασκευή 12 Σεπτεμβρίου- Θέατρο Βράχων «Μελίνα Μερκούρη»
• Κυριακή 14 Σεπτεμβρίου- Κηποθέατρο Παπάγου