Οι στάσεις των Ελλήνων απέναντι στους πρόσφυγες και τους μετανάστες

Σχόλιο

Στερεοτυπικές αποτυπώσεις και οι υπόγειες διαδρομές της απειλής.

της ΜΑΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ-ΛΑΛΙΩΤΗ

ΧΟΡΟΣ: Παλαίχθονος τέκος, κλῦθί μου πρόφρονι καρδίᾳ, Πελασγῶν ἄναξ. ἴδε με τὰν ἱκέτιν φυγάδα περίδρομον, λυκοδίωκτον ὡς δάμαλιν ἂμ πέτραις ἠλιβάτοις, ἵν᾽ ἀλκᾷ πίσυνος μέμυκε φράζουσα βοτῆρι μόχθους.

ΧΟΡΟΣ: Ω τέκνο του Παλαίχθονα, των Πελασγών κορώνα, απάκουσέ μου, δε με, στης εξορίας μου τον άθλιο τον παραδαρμό, που προστασία σου ζητώ σαν το λυκοκυνήγητο μοσκάρι, που σ᾽ άβατου γκρεμνού κορφή και θαρρετή του απαντοχή, με ξεσυρτό μουκανητό του κίντυνού του μήνυμα φωνάζει στο βοσκό.

ΒΑΣΙΛΕΑΣ: Ὀρῶ κλάδοισι νεοδρόποις κατάσκιον νεύονθ᾽ ὅμιλον τόνδ᾽ ἀγωνίων θεῶν. εἴη δ᾽ ἄνατον πρᾶγμα τοῦτ᾽ ἀστοξένων. μηδ᾽ ἐξ ἀέλπτων κἀπρομηθήτων πόλει νεῖκος γένηται· τῶν γὰρ οὐ δεῖται πόλις.

ΒΑΣΙΛΕΑΣ: Βλέπω τα νιόκοπα κλαδιά ν᾽ αργοσαλεύουν πάνω απ᾽ τη σύνοδον αυτή των αγωνίων θεών που ισκιώνουν· μ᾽ άμποτε να μη μας φέρει ζημιά των συγγενών μας ο ερχομός των ξένων, μηδέ στην πόλη, απρόβλεπτα, καμιά γεννήσει αμάχη ανέλπιστη, που δεν την έχει ανάγκη.

 (“Ικέτιδες”, Αισχύλος, Μετ. Γ. Θεοδωρίδης)

Σχεδόν 2.500 χρόνια πριν, το 461 π.Χ., ο Αισχύλος εξιστορούσε στις “Ικέτιδες” την ικεσία των Δαναΐδων για άσυλο από τον βασιλιά του Άργους. Οι 50 κόρες του Δαναού, συνοδευόμενες από τον πατέρα τους, καταφεύγουν στο Άργος ως ικέτισσες για να αποφύγουν τον αιμομικτικό γάμο με τα πρώτα ξαδέρφια τους, γιούς του Αιγύπτου, από τη γειτονική της Συρίας Αίγυπτο και ζητούν προστασία και άσυλο από τον βασιλιά της πόλης του Άργους, Πελασγό. Ο βασιλιάς στέκεται αμφίθυμος μπροστά σε ένα τεράστιο δίλημμα. Αν βοηθήσει τις ξένες, κινδυνεύει να προκαλέσει στον λαό του αναταραχή, αλλοίωση της εθνικής, κοινωνικής και θρησκευτικής φυσιογνωμίας της πόλης και πόλεμο με τους Αιγύπτιους, που θα έρθουν να πάρουν πίσω τις Ικέτιδες. Αν όμως δεν τις βοηθήσει, ασεβεί στον ξένιο Δία, παραβαίνει τους θεοφύλακτους νόμους της φιλοξενίας και αφήνει τις Ικέτιδες στο έλεος των διωκτών τους. Φοβάται μήπως “…μ᾽ άμποτε να μη μας φέρει ζημιά των συγγενών μας ο ερχομός των ξένων”.

Ο ίδιος διατηρεί θετική στάση, θεωρεί όμως ότι η απόφαση που θα ληφθεί πρόκειται να καθορίσει το μέλλον της πόλης. Αφορμώμενος από τις δημοκρατικές αρχές στην άσκηση της βασιλείας του επιδεικνύει έντονο ενδιαφέρον για την άποψη των πολιτών και θέτει το ζήτημα στη λαϊκή συνέλευση. Η απόφαση της συνέλευσης είναι θετική. Οι πολίτες του Άργους συγκατατίθενται να προσφέρουν άσυλο στις Δαναΐδες και εκείνες εκφράζουν την ευγνωμοσύνη τους.

Οι “Ικέτιδες” του Αισχύλου είναι το πρώτο θεατρικό έργο στην ιστορία της ανθρωπότητας που θέτει το ζήτημα του αιτήματος ασύλου από μια διωκόμενη ομάδα ατόμων. Είναι το πρώτο κείμενο που αναδεικνύει την έννοια της φιλοξενίας αλλά και τις έννοιες της αποδοχής και ενσωμάτωσης του αιτούντος άσυλο. Είναι το κείμενο που καθορίζει τη δυτική σκέψη προς μια προσέγγιση αποδοχής του ξένου, του άλλου, του εν δυνάμει “διαφορετικού” προς μια προσέγγιση Δικαίου και Ανθρωπισμού.

Σχεδόν 2.500 χρόνια αργότερα, στο σύγχρονο ιστορικό τοπίο αναδύονται “σύγχρονοι Ικέτες” που προβάλλουν τη δική τους προσωπική τραγωδία ανεξαρτήτως εθνικότητας, χρώματος, γλώσσας, θρησκείας ή προέλευσης. “Σύγχρονοι Ικέτες”, “σύγχρονες Ικέτιδες”, πρόσφυγες ή μετανάστες, άνδρες, γυναίκες και παιδιά που ικετεύουν στην προσπάθειά τους να διασφαλίσουν έναν κάποιο τόπο, έναν οποιονδήποτε τόπο που θα τους δεχθεί για να μπορέσουν να επιβιώσουν με αξιοπρέπεια, έναν τόπο ασφαλή, που θα τους δώσει την ευκαιρία να υπάρξουν, να δημιουργήσουν, να ονειρευτούν πάλι.

Η Ελλάδα βρίσκεται εν μέσω μιας άνευ προηγουμένου ευρωπαϊκής προσφυγικής κρίσης, φιλοξενώντας στο τέλος του 2019 πάνω από 186.000 πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο κυρίως από τη Συρία (τι ειρωνεία! Συρία, η γειτονική χώρα του αρχαίου βασιλιά Αιγύπτου), το Αφγανιστάν, το Κονγκό και το Ιράν. Σε αυτό τον αριθμό περιλαμβάνονται περισσότερα από 5.000 ασυνόδευτα παιδιά.

Αν και το προσφυγικό ζήτημα στη χώρα μας αποτελεί ένα οικείο θέμα από τους χρόνους της αρχαιότητας,με τους Έλληνες να έχουν γενικότερα θετική στάση και αίσθηση φιλοξενίας προς τον ξένο, η μαζική εισροή των προσφύγων που συμπίπτει με την έντονη οικονομική κρίση αλλά και την πανδημία φαίνεται να πολώνει την κοινή γνώμη στην Ελλάδα.

Η υπάρχουσα βιβλιογραφία φαίνεται να επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό στη μελέτη των στάσεων του γενικού πληθυσμού απέναντι στους μετανάστες, ενώ οι στάσεις απέναντι στους πρόσφυγες δεν φαίνεται να έχουν μελετηθεί επαρκώς. Στην πραγματικότητα, οι στάσεις απέναντι στους μετανάστες έχουν συνδεθεί με οικονομικούς παράγοντες. Τα πορίσματα της Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας έδειξαν ότι οι μετανάστες έγιναν αντικείμενο εντονότερων ξενοφοβικών στάσεων στη χώρα υποδοχής όταν υπήρχε έλλειψη πόρων. Επιπλέον, μια συγκριτική μελέτη 15 ευρωπαϊκών χωρών επιβεβαίωσε τα συγκεκριμένα ευρήματα και υπογράμμισε τη σημασία των αντιλαμβανόμενων συνεπειών της μετανάστευσης, όπως την αντίληψη ότι οι μετανάστες θα αποτελούσαν οικονομική απειλή και θα επηρέαζαν αρνητικά την αγορά εργασίας ή θα ασκούσαν επιβαρυντική πίεση στον δημόσιο προϋπολογισμό. Μια πιο πρόσφατη μελέτη 14 ευρωπαϊκών χωρών, μεταξύ των οποίων συγκαταλεγόταν και η Ελλάδα, συνέκρινε δεδομένα πριν και μετά το ξέσπασμα της οικονομικής ύφεσης στην Ευρώπη και ανέδειξε τη σημαντική συσχέτιση μεταξύ των αρνητικών στάσεων απέναντι στους μετανάστες και της αντιληπτής οικονομικής ανασφάλειας.

Η διερεύνηση των στάσεων απέναντι στους πρόσφυγες σε διεθνές επίπεδο φαίνεται να είναι περιορισμένη, ενώ βρέθηκε μόνο μία μελέτη που να αφορά τη σημερινή, μεγάλης έκτασης, προσφυγική κρίση στην Ευρώπη.

Σύμφωνα με τα ευρήματα της εν λόγω μελέτης, γίνεται αντιληπτός ο διχασμός των απόψεων σχετικά με την υποτιθέμενη απειλή που έθεσαν στη χώρα υποδοχής οι πρόσφυγες από το Ιράκ και τη Συρία. Αποτελεί ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι στάσεις απέναντι στους Μουσουλμάνους σχετίζονταν με εκείνες απέναντι στους πρόσφυγες: όσο πιο αρνητικές ήταν οι στάσεις απέναντι στους Μουσουλμάνους, τόσο μεγαλύτερη ήταν η ανησυχία για την απειλή που θέτουν οι πρόσφυγες.

Οι αρνητικές στάσεις απέναντι στους πρόσφυγες θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως διαφορετικές εκδοχές των στιγματιστικών στάσεων που περιβάλλουν άλλες ευάλωτες ομάδες, όπως εκείνες των ατόμων με σοβαρή και χρόνια ψυχική νόσο και ειδικά σχιζοφρένεια. Ιδιαίτερα οι πρόσφυγες διατρέχουν υψηλό κίνδυνο αντιμετώπισης σύνθετων δυσκολιών υγείας και ψυχικής υγείας, έχοντας διαφύγει τραυματικών συνθηκών, και έχοντας υποστεί τραυματικές εμπειρίες κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους. Κατά την άφιξή τους, είναι πολύ πιθανό να έρθουν αντιμέτωποι με τη θλίψη και τη μοναξιά παραμένοντας σε μια κατάσταση “μη ύπαρξης”, όπου δεν ανήκουν ούτε στη χώρα καταγωγής τους, αλλά ούτε και στη χώρα υποδοχής. Σε αυτές τις προκλήσεις προστίθενται και τα ενδεχόμενα εμπόδια πρόσβασης στην υγειονομική περίθαλψη ή στην περίπτωση απόκτησης πρόσβασης, κινδυνεύουν να αποτελέσουν αντικείμενο στιγματιστικών συμπεριφορών από τους επαγγελματίες υγείας.

Όσον αφορά την Ελλάδα, τα ευρήματα των Wike και συνεργατών δείχνουν ότι το 55% αναφέρθηκε στην ανησυχία ως προς την αντίληψη ότι οι πρόσφυγες θα αυξήσουν την εγχώρια τρομοκρατία, το 72% εξέφρασε ανησυχία ως προς την αντίληψη ότι η εισροή των προσφύγων θα επιφέρει αρνητικό αντίκτυπο στην οικονομία και μόνο το 30% θεώρησε τους πρόσφυγες υπεύθυνους για μεγαλύτερο αριθμό εγκλημάτων σε σύγκριση με άλλες ομάδες. Σε μία άλλη έρευνα που διεξήχθη στη χώρα μας από τη διαΝΕΟσις το 2016 αναφορικά με το προσφυγικό πρόβλημα, ο γενικός πληθυσμός διατηρούσε θετικές στάσεις, με την πλειοψηφία των ερωτηθέντων να ανθίσταται στο κλείσιμο των συνόρων. Οι πολίτες που ανέφεραν ότι υποστηρίζουν κόμματα αριστερών ή κεντροαριστερών πολιτικών ιδεολογιών/πεποιθήσεων, οι γυναίκες, τα άτομα νεότερης ηλικίας (18-34 ετών) και τα άτομα υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου εξέφρασαν πιο αρνητικές στάσεις ως προς το κλείσιμο των συνόρων. Επιπλέον, 2 στους 3 Έλληνες ανέφεραν θετικά συναισθήματα προς τους πρόσφυγες, όπως συμπόνια και θλίψη. Μεταξύ των αρνητικών συναισθημάτων που αναφέρθηκαν από τους υπόλοιπους ερωτηθέντες συγκαταλέγονταν η ανησυχία, ο φόβος, η καχυποψία, η αντιληπτή απειλή, ο θυμός και η αδιαφορία. Οι γυναίκες, οι απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, οι άνεργοι και τα άτομα που ανέφεραν ότι υποστηρίζουν κόμματα αριστερών ιδεολογιών/πεποιθήσεων ανέφεραν πιο θετικά συναισθήματα. Τέλος, περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες υποστήριξαν ότι είχαν εκφράσει την αλληλεγγύη τους απέναντι στους πρόσφυγες, προσφέροντας τρόφιμα, ρούχα, φάρμακα, χρήματα, παιχνίδια και εθελοντική εργασία.

Ενδεικτικές της διάσπασης και του διχασμού των απόψεων του γενικού πληθυσμού είναι οι δημοσιεύσεις του ελληνικού Τύπου. Όσον αφορά την υποδοχή των παιδιών προσφύγων στα ελληνικά σχολεία, υπήρξαν περιπτώσεις όπου οι γονείς και οι μαθητές συμμετείχαν σε “τελετές υποδοχής”, ενώ αντίθετα, σε άλλα σχολεία οι γονείς εξέφρασαν την απαίτηση να απομακρυνθούν τα παιδιά πρόσφυγες απειλώντας ότι, διαφορετικά, θα απαγόρευαν τη φοίτηση των παιδιών τους στο σχολείο. Το κύριο επιχείρημά τους βασίστηκε στον φόβο μετάδοσης μολυσματικών ασθενειών, παρά το ευρύ εμβολιαστικό πρόγραμμα για τα παιδιά που ζουν σε περιοχές φιλοξενίας προσφύγων, το οποίο κάλυπτε δέκα ασθένειες και περιλάμβανε περισσότερα από 30.000 εμβόλια. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι περισσότερες διαμαρτυρίες κατά των παιδιών προσφύγων σημειώθηκαν σε σχολεία οικονομικά υποβαθμισμένων περιοχών στις οποίες λειτουργούσαν φιλανθρωπικές οργανώσεις που προσέφεραν φαγητό. Ωστόσο, γενικά σε σχέση με τους πρόσφυγες και την προσφυγιά, έστω και εν μέρει ή με διφορούμενο τρόπο, οι Έλληνες που έχουν υποστεί τη βαθύτερη οικονομική ύφεση σε σύγκριση με τους κατοίκους όλων των άλλων ευρωπαϊκών χωρών φαίνεται να διατηρούν τη γενική παραδοσιακή θετική στάση απέναντι στον ξένο γενικά, αλλά και στα παιδιά ιδιαίτερα.

Ενδιαφέρον εγείρει το γεγονός ότι οι στάσεις του γενικού πληθυσμού απέναντι στους πρόσφυγες και τους μετανάστες φαίνεται να έχουν αποκτήσει έναν πιο ευνοϊκό και θετικό χαρακτήρα μετά την εισβολή στην Ουκρανία, όπως διαφαίνεται από διεθνή και εγχώρια δημοσιεύματα. Από πολλούς αναφέρεται ότι η ανοιχτή υποδοχή για όσους εγκαταλείπουν την Ουκρανία έρχεται σε έντονη αντίθεση με τη μεταχείριση προηγούμενων κυμάτων προσφύγων από μέρη όπως το Ιράκ, η Συρία και το Αφγανιστάν. Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) χαιρέτισε την αντίδραση των προηγμένων χωρών στην ουκρανική προσφυγική κρίση και τις κάλεσε να ενεργήσουν με αντίστοιχο τρόπο απέναντι στους πρόσφυγες και από άλλες εμπόλεμες περιοχές, ανεξαρτήτως εθνικότητας, φυλής ή θρησκείας. Χαρακτηριστικά, η Κάθριν Μαχόνεϊ, εκπρόσωπος της UNHCR, ανέφερε: “Χαιρετίζουμε αυτή την καταπληκτική υποδοχή και την αλληλεγγύη που επιδείχθηκε προς τους πρόσφυγες τις τελευταίες ημέρες και ελπίζουμε αυτό να αποτελέσει αφορμή για σκέψη και να οδηγήσει να αλλάξουν η τοξική ρητορική και οι πολιτικές που έχουμε δει σε διάφορα πλαίσια”. Έτσι, η UNHCR απευθύνει κάλεσμα προς όλες τις χώρες, να ενεργήσουν απέναντι στους “τυπικούς” πρόσφυγες με τον ίδιο τρόπο και την ίδια στάση που καταδεικνύουν απέναντι στους πρόσφυγες από την Ουκρανία.

Σε μία έρευνα του 2019 στη Γερμανία για τις στάσεις απέναντι στους πρόσφυγες σε σύγκριση με τους μετανάστες από χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα αποτελέσματα υπογραμμίζουν τις λιγότερο θετικές στάσεις απέναντι στους πρόσφυγες σε σύγκριση με τους μετανάστες από χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την προέλευση αυτής της αρνητικής αντίληψης να αφορά κυρίως στα αυξημένα αισθήματα απειλής. Οι αναλύσεις έδειξαν ότι οι στάσεις απέναντι στους πρόσφυγες λόγω πολέμου ή πολιτικών διενέξεων είναι ελαφρώς πιο αρνητικές από ό,τι απέναντι στους μετανάστες από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με τους οικονομικούς όμως μετανάστες να γίνονται αποδέκτες αρνητικών στάσεων. Οι συγγραφείς υποθέτουν ότι οι οικονομικοί μετανάστες θεωρούνται λιγότερο άξιοι από τους πρόσφυγες λόγω πολέμου ή πολιτικών διενέξεων, ενώ οι πραγματικές οικονομικές απειλές αποτέλεσαν σημαντικούς καθοριστικούς παράγοντες μόνο όσον αφορά τους οικονομικούς πρόσφυγες, αλλά όχι όσον αφορά τους πρόσφυγες λόγω πολέμου ή πολιτικών διενέξεων.

 

Στη συνέχεια

Σχετικά Άρθρα

Συζήτηση σχετικά με post