Στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου σε σκηνοθεσία Ούλριχ Ράσε

του Γιάννη Γαβρίλη

Όσα είδαμε και όσα ΔΕΝ είδαμε, όσα ακούσαμε και ΔΕΝ ακούσαμε.. στις τρείς παραστάσεις που παραστάθηκε (27, 28, 29 Ιουνίου) και στην Παγκόσμια Πρεμιέρα της, σε συν-παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου και του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.

Εν απορία και αμηχανία διατελούντες, θέτουμε μετά το πέρας των παραστάσεων στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, κάποια ΓΙΑΤΙ.

Όπως. Γιατί διαγράφηκε ο Πρόλογος (στ. 1-99) όπου η Αντιγόνη συνομιλεί με την αδελφή της Ισμήνη, όπου οι Σοφόκλειοι αυτοί στίχοι προοικονομούν τα εν συνεχεία συμβαίνοντα.

Όπως. Το Γ’ Στάσιμο ( στ. 781-800) γιατί διεγράφει. Όπου ο χορός απαγγέλει.. ‘’Έρως ανίκατε μάχαν, Έρως ός εν κτήμασι πίπτεις, ός εν μαλακαίς παρειαίς νεανίδος εννυχεύεις, φοιτάς δ’ υπερπόντιος εν τ’ αγρονόμους αυλαίς και σ’ ούτ’ αθανάτων φύσιξος ουδείς ουθ’ αμερίων σε γ’ανθρώπων’’.(Έρωτα ανίκητε στη μάχη, συ που κυριαρχείς όπου κι’ αν πατήσεις, συ που ξενυχτάς τα κορίτσια με τα τρυφερά μάγουλα, που δρασκελάς πάνω από θάλασσες και τρυπώνεις στους αγρόκηπους. Κανείς δεν γλυτώνει από σένα μήτε από τους αθάνατους μήτε από τους θνητούς ανθρώπους).

Όπως. Γιατί σχεδόν όλη η Έξοδος (στ. 1180-1320) επίσης διεγράφη όπου με τραγικότητα αναφέρεται η αυτοχειρία της Ευρυδίκης, της γυναίκας του Κρέοντα και μητέρα του Αίμωνα, που ήδη έχει αυτοκτονήσει, μαθαίνοντας τον θάνατο του εισέρχεται στο παλάτι και αυτοκτονεί και αυτή.

Αλήθεια ποια θεατρική, δραματική, υποκριτική, πόσο μάλλον σκηνοθετική και δραματουργική ανάγκη εξυπηρέτησαν οι ‘’εξαφανίσεις’’ αυτών των κυρίαρχων  σκηνών;

Ίσως η απάντηση να βρίσκεται στο ότι ο Ούλριχ Ράσε (όπως είχε και σε συνέντευξη του δηλώσει) θέλησε  ‘’… να δούμε με περισσότερη νηφαλιότητα την αποστολή του Κρέοντα, την ευθύνη του να οργανώσει το κράτος, να επιβάλλει τους νόμους, να προστατεύσει την κοινότητα; Ο Σοφοκλής του δίνει επιχειρήματα με μεγάλη σαφήνεια και λογική- δεν αξίζει  τουλάχιστον να τον ακούσουμε προτού τον απορρίψουμε;’’

Μα, πως να μην αναρωτηθεί κανείς. Ποιος τολμά να αμφισβητήσει την στάση και την λογική του εξουσιαστή Κρέοντα που ισχυρίζεται ότι νοιάζεται για το κοινό καλό, τυφλωμένος όμως από την αλαζονεία επιμένει σε μια απόφαση που οδηγεί στην καταστροφή. Εξάλλου όλοι η μελετητές – αναλυτές της Σοφόκλειας αυτής Τραγωδίας συμφωνούν σε ένα πράγμα. Ότι είναι ένα βαθιά πολιτικό έργο και ότι η Αντιγόνη είναι ως αντίπαλο δέος του Κρέοντα, είναι η γυναίκα (λαμβάνοντας υπ’ όψη και τη απαξιωτική θέση της γυναίκας στην κοινωνική δομή της εποχής του Σοφοκλή), που αντιστέκεται με σθένος απέναντι στις επιβουλές του βασιλιά, αναδεικνύοντας, προβάλλοντας τον άγραφο νόμο που καθιστά καθήκον του καθενός, να σέβεται τον κόσμο των νεκρών.

Ποιος μπορεί να αντικρούσει τόσους και τόσους ερευνητές, ακόμη και ψυχολόγους, ακόμη και νεότερους συγγραφείς που εμπνεύστηκαν από τον, κυρίως, μύθο της Αντιγόνης, τον συμβολισμό μιας ηρωικής πράξης. Την διαχρονική αναφορά ανάμεσα σε κανόνες δικαίου, όσο και εθιμικούς και τοποθετώντας στην κυριολεκτική του βάση την ατομικότητα, την αξιοπρέπεια του κάθε ανθρώπου και όποιου γένους, απέναντι στον νόμο της Πόλεως-κράτους και της εξουσίας.

Στην παράσταση της Αντιγόνης που παρακολουθήσαμε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, μας αποκαλύφθηκε ένας άλλος Ούλριχ Ράσε, από εκείνον που μας συνάρπασε πριν από τρία χρόνια, στον ίδιο χώρο, με τον ‘’Αγαμέμνονα’’ του Αισχύλου, με ερμηνευτές Γερμανούς ηθοποιούς.

Εδώ κατέθεσε μια απόλυτα προσωπική ερμηνεία της Τραγωδίας του Σοφοκλή και μέσω της δραματουργικής επεξεργασίας (Antigone Akgün – Δραματουργός παράστασης Έρι Κύργια) που αποσπασματοποίησε το εύρος, ακόμη και τα νοήματα της θεωρούμενης (και είναι) κορυφαίας αυτής Τραγωδίας του Σοφοκλή. Θα επιμείνουμε ότι χάθηκε ακόμη και αυτή η αντίθεση που είναι τόσο επιβλητική στην Σοφόκλεια αυτή Τραγωδία. Η αντιπαράθεση, η αντίθεση του θηλυκού με το αρσενικό, η ωριμότητα ενάντια στην νεότητα, το συλλογικό απέναντι στο ατομικό. Που χάθηκε όλη η ύπαρξη της ανθρώπινης υπόστασης;

Και μήπως Φόρμα – Κίνηση – Εκφορά λόγου, δεν μπόρεσαν να δημιουργήσουν ένα ενιαίο σύνολο, παρά κατά κάποιον τρόπο, εξετράπησαν;

Ο Γερμανός σκηνοθέτης επαναφέροντας την ομολογουμένως ιδιαίτερη σκηνική παρουσίαση των έργων που ανεβάζει, ειδικά των Αρχαίων Τραγωδιών (που, όπως αναφέρεται, έχει μελετήσει εις βάθος), ιδιαίτερη ως προς την σκηνογραφική υπόσταση της, ναι, δημιουργεί μια άλλη ατμόσφαιρα. Ακόμη και μια άλλη ανάγνωση -προβολή της Αρχαίας Τραγωδίας που ως ένα σημείο έχει ενδιαφέρον. Με κυρίαρχο στοιχείο, τον περιστρεφόμενο κυκλικό μεταλλικό δίσκο, όπου όλα εξελίσσονται ως χρονική μεταστροφή και περιστρέφονται διαχρονικά, καθώς κάλυπτε όλη την Ορχήστρα του Αρχαίου Θεάτρου, αυτό φωτιζόμενος ενίοτε, ανάλογα με την δράση και την ένταση των, από τους ήρωες, συναισθηματική φόρτιση, υπό τους ήχους των, ακόμη και υποχθόνιων ηχοτοποίων και μουσικών συνθέσεων, ( Μουσική, σχεδιασμός ήχων: Alfred Brooks, Μουσική Διδασκαλία, Μελίνα Παιονίδου), που ερμηνεύονταν ζωντανά από σύνολο μουσικών, που όμως είχαν τοποθετηθεί μακριά από την Ορχήστρα, και υποφωτισμένοι. Επαναλαμβάνω, εκτός σκηνής που και αυτή η συνθήκη μας δημιούργησε μια ακόμη ασαφή εικόνα. Οι Μουσικοί: (Νεφέλη Σταματογιαννοπούλου, Χάρης Παζαρούλας, Νίκος Παπαβρανούσης, Ευαγγελία Σταύρου).

Ομολογουμένως η Ελευθερία Ντεκώ, η έμπειρη και ευρηματική αυτή σχεδιάστρια φωτισμών έδωσε όλη την απαιτούμενη ατμόσφαιρα, με την έξυπνή και προσεκτικά εφαρμοσμένη εναλλαγή φωτισμών, που συνέβαλλε επί της ουσίας στην όλη εξελισσόμενη δράση – αντίδραση, όπου όλα συν- έβαιναν και λειτουργούσαν επί της μηχανικά, αενάως περιστρεφόμενης πλατφόρμας του Ούλριχ Ράσε.

Εκεί όπου οι ηθοποιοί μας, μεγαλούργησαν υποκριτικά, έστω κι’ αν, η μετάφραση του Νίκου Παναγιωτόπουλου υποβαθμίστηκε ή δεν ακούστηκε επαρκώς, και δεν αποδόθηκε στην έξαρση που της άρμοζε, λόγω των συνεχών παύσεων – σιωπών, της αργής απαγγελίας (που μάλλον κούρασε) του αργόσυρτου τρόπου εκφοράς του ποιητικού λόγου, κατόπιν των σκηνοθετικών οδηγιών και όχι της διαθεσιμότητας, της μεταδοτικότητας, της γεμάτης συναισθήματα και χυμώδεις αισθητικές προβολές, υποκρίσεις, που μας συνεπήραν και έδωσαν την θετική διάσταση που αποζητήσαμε (αλλά δεν επαληθευτήκαμε), γνωρίζοντας την θεατρική διάσταση, σχέση, άποψη, επιβλητικότητα του σκηνοθετικά αποδεκτού και παγκοσμίως αναγνωρισμένου βάρους, του Ούλριχ Ράσε.

Μας συνεπήραν, όντως, οι ερμηνείες.

Αυτή την εκρηκτική ερμηνεία, ως Τειρεσίας, της Φιλαρέτης Κομνηνού, της Τραγωδού με όλο το νόημα της λέξης που χωρίς υπερβολή, καθήλωσε το κοινό του κοίλον. Με την δυναμική παρουσία της επί (και αυτή) του περιστρεφόμενου δίσκου, με την, επίσης δυναμική εκφορά του λόγου, που έφτασε εντατικά μέχρι το τελευταίο διάζωμα του κοίλου. Πειστικότατη στην ερμηνεία του τυφλού (που κατά τον μύθο, υπήρξε και άντρας και γυναίκα συγχρόνως) Θηβαίου Μάντη, επιβλήθηκε υποκριτικά (ως ακόλουθός της ο Yannik Stöbener).

Του Γιώργου Γάλλου που ως Κρέοντας , επιβλήθηκε με την απόδοση του, την ευρηματικότητα του, την αμεσότητα του, την σωματική τοποθέτηση του, που εδώ αναφέρω πως το δύσκολό εγχείρημα της υπόκρισης πάνω στην περιστρεφόμενη πλατφόρμα έχει τεράστια μορφή δυσκολίας και το αέναο βάδισμα επί δυόμιση ώρες θα μπορούσε να απόπροσανατολίσει τους ηθοποιούς, που όμως ανταποκρίθηκαν με πειθώ, ικανότητα και προσήλωση.( Εκπαίδευση και καθοδήγηση κίνησης επί πλατφόρμας: Yannik Stöbener)

Η Κόρα Καρβούνη, στον περικομμένο ρόλο της Αντιγόνης, ανταποκρίθηκε επάξια, ακόμη και με τις εκφράσεις της, που δεν είναι εύκολο να της δεις και να τις καταγράψεις στο χώρο της ορχήστρας του Αργολικού Θεάτρου. Εντός των πλαισίων, οδηγιών που της είχαν δοθεί, η κ. Καρβούνη ανταποκρίθηκε με επαινετικό επαγγελματισμό και συναισθηματική απεύθυνση.

Ο Θάνος Τοκάκης ως Φύλακας, στάθηκε και.. ‘’βάδισε’’ με αξιοσύνη περισσή την περιστρεφόμενη πλατφόρμα και επιβλήθηκε δεόντως, με ένταση στην εκφορά του λόγου, σταθερότητα και υπευθυνότητα.

Ο Δημήτρης Καπουράνης ερμήνευσε με υποκριτική ικανότητα τον Αίμωνα, σημαντική δε και η παρουσία του στον Χορό, που μέσα από αυτόν προερχόμενος, γίνεται Αίμωνας.

O Χορός μας εντυπωσίασε, με τον συντονισμό των μελών του, με την πειθαρχημένη κίνηση των σωμάτων, τον συνεχή χωρίς να χαθεί… βήμα, βηματισμό του, την ορθοφωνική καθαρότητα του εκφερόμενου λόγου. Αποτελείτο από τους…  Γιώργο Ζιάκα, Δημήτρη Καπουράνη, Μάριο Κρητικόπουλο, Ιωάννη Μπάστα, Βασίλη Μπούτσικο, Γιώργη Παρταλίδη, Θανάση Ραφτόπουλο, Γκαλ Ρομπίσα, Γιάννη Τσουμαράκη και Στρατή Χατζησταματίου.

Τα μαύρου χρώματος κοστούμια του Άγγελου Μέντη. Άχρονου προσδιορισμού και μη εντασσόμενα σε όποια εποχή, σχεδιάστηκαν ώστε να αποδώσουν και αυτά το απροσδιόριστα σκοτεινό, παρόντα χρόνο όπου διαδραματίζονται τα προκείμενα και τον επερχόμενο που θα σηματοδοτήσει την τραγικότητα του, κατόπιν συμπεριφορών και εμμονών, αποτέλεσμα.

Αναφορά και στους υπόλοιπους συντελεστές.

Βοηθός σκηνοθέτης David Moser, Βοηθός σκηνογραφίας Lukas Kötz,  Βοηθός σκηνοθέτη Θωμαΐς Τριανταφυλλίδου, Βοηθός σκηνογράφου Ευάγγελος Αγάτσας, Βοηθός συνθέτη Γιάννης Αράπης, Βοηθός ενδυματολόγου Σταυρούλα Παπαποστόλου, Βοηθός φωτισμού Νάσια Λάζου.

Ως παραλειπόμενα.

* Την Παρασκευή 27/6 που εμείς παρακολουθήσαμε την παράσταση, διαπιστώσαμε μια δυσλειτουργία στους φωτισμούς των σωμάτων και των προσώπων των ηθοποιών.

* Άξιο αναφοράς. Ως εύφημη μνεία. Για τον κ. Γιώργο Γάλλο, που ενώ απάγγελνε συμπρωταγωνιστής του, παρουσιάστηκε πρόβλημα στο χειλόφωνο του και ο κ. Γάλλος με ετοιμότητα τον πλησίασε και τον βοήθησε μέσω του δικού του χειλόφωνου!

Ο Σοφοκλής δίδαξε την Τραγωδία του ‘’Αντιγόνη’’ πιθανώς το 441π.Χ. στα Μεγάλα Διονύσια. Προηγήθηκε των δυο άλλων Τραγωδιών του, τον ‘’Οιδίποδα Τύρρανο’’ και ‘’Οιδίποδα επι Κολωνώ’’ το θέμα των οποίων ο Σοφοκλής άντλησε από τον Θηβαϊκό Κύκλο.

Η υπόθεση της’’ Αντιγόνης’’  ξεκινά με το διάταγμα που ο νέος βασιλιάς της Θήβας, Κρέοντας, εκδίδει μετά τη νίκη της Θήβας εναντίον του Άργους. Ο βασιλιάς ζητά από τους πολίτες να αποδοθεί τιμή και δόξα στο νεκρό Ετεοκλή που έπεσε υπέρμαχος της πατρίδας του, ενώ απαγορεύει την ταφή του αδελφού του Πολυνείκη ο οποίος κινήθηκε σαν προδότης της πόλης. Η Αντιγόνη ενημερωμένη για το διάταγμα αυτό, καλεί την Ισμήνη προκειμένου να της ζητήσει να θάψουν το νεκρό τους αδελφό. Γρήγορα όμως  συνειδητοποιεί ότι δεν έχει να περιμένει καμία βοήθεια και αποφασίζει να δράσει μόνη της. Με θάρρος επιμένει ότι είναι προτιμότερο να ακολουθήσει τους άγραφους και ιερούς νόμους των θεών διότι έχουν αιώνια ισχύ αψηφώντας το διάταγμα του θνητού Κρέοντα ο οποίος παρουσιάζεται απέναντί της ως η φωνή της εξουσίας υποστηρίζοντας ότι πάνω από όλα προέχει το καλό της πόλης. Αρνητικός απέναντι σε οποιαδήποτε αντίθετη γνώμη και απόλυτος στην άποψή του, όταν η νεαρή κόρη του Οιδίποδα συλλαμβάνεται, αποφασίζει να την τιμωρήσει με θάνατο  κλείνοντάς την ζωντανή σε μια βραχώδη σπηλιά. Μάταια προσπαθεί να τον μεταπείσει ο γιός του Αίμονας. Παρών σε όλη αυτή τη σύγκρουση είναι  ο Χορός των γερόντων συμβούλων του βασιλιά, του οποίου ο ρόλος είναι σημαντικός και ενισχύει τα χαρακτηριστικά  των δύο πρωταγωνιστών. Η τιμωρία της Αντιγόνης είναι πλέον αναπόφευκτη και η μοίρα της προδιαγεγραμμένη. Μακριά από όλους οδηγείται στο θάνατο. Η Αντιγόνη δεν είναι όμως η μόνη που τιμωρείται: τον δικό της θάνατο ακολουθεί και η τιμωρία του Κρέοντα μέσω μιας σειράς άλλων θανάτων: του Αίμονα και της μητέρας του Ευρυδίκης. Ο Κρέοντας φτάνει στο απόγειο της τραγικότητάς του και η τραγωδία λύεται αποδεικνύοντας ότι τα ανευλαβή και υπερφίαλα λόγια οδηγούν τον άνθρωπο στην καταστροφή όπως παρατηρεί εύστοχα ο Χορός.