Μια σύγχρονη απόδοση με γερό αποτύπωμα.

Του Γιάννη Γαβρίλη

Το 1953 ο Άρθουρ Μίλλερ ανεβάζει στο Μπόντγουεϊ  το θεατρικό του έργο ” The Crucible” (σ.σ. μετάφραση: η χοάνη, το χωνευτήριο) και κερδίζει το βραβείο Tony και Donalson..

Το έργο αναφέρεται σε πραγματικά γεγονότα που συνέβησαν στο χωριό Σάλεμ αλλά και στην ευρύτερη περιοχή της Μασαχουσέτης το 1692 και κατεγράφησαν στα δικαστικά χρονικά ως ”Η δίκη των μαγισσών του Σάλεμ” η οποία οδήγησε στην καταδίκη και εκτέλεση κατοίκων, κυρίως γυναικών και μικρών κοριτσιών, με την κατηγορία της Μαγείας καθώς υπήρχε την περίοδο εκείνη η πεποίθηση στους κατοίκους ότι ο ”Σατανάς” επιχειρούσε να τους κάνει πειθήνια όργανα του ανατρέποντας το ”Βασίλειο του Θεού”. (σ.σ:  Στις δίκες προσήχθησαν διακόσια περίπου άτομα από το Σάλεμ και τα γύρω χωριά. Από αυτά καταδικάστηκαν τα τριάντα ένα και απαγχονίστηκαν τα δεκαεννέα).

Επί της ουσίας, ο Μίλλερ με αφορμή τα γεγονότα αυτά, καταγγέλλει μέσω του θεατρικού του έργου, τον ”Μακαρθισμό”, την εκστρατεία του γερουσιαστή Τζόζεφ Μακάρθυ και την προσπάθεια του μέσω της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών να ”καθαρίσει” τις Ηνωμένες Πολιτείες από τους κομουνιστές και   οδήγησε στην φυσική και ηθική εξόντωση απλών πολιτών, ιδεολόγων και εκπροσώπων του πνευματικού κόσμου. Και ο ίδιος έπεσε θύμα της φρενίτιδας του ”Μακαρθισμού” καθώς καταδικάστηκε επειδή αρνήθηκε να καταδώσει συναδέλφους του.

Στην Ελλάδα το έργο του, ανέβηκε για πρώτη φορά το 1955 από το Εθνικό Θέατρο σε μετάφραση και σκηνοθεσία Αλέξη Σολωμού. Επαναλήφθηκε το 1996 σε σκηνοθεσία Νίκου Χαραλάμπους, ενώ το 1976 παρουσιάστηκε από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος σκηνοθετημένο από τον Νίκο Ραφτόπουλο.

Θα μπορούσε στις μέρες μας αυτό το έργο να ενδιαφέρει, να έχει ανταπόκριση;

Η ερώτηση είναι φιλοσοφικού χαρακτήρα, αν ληφθεί υπόψη ότι στις συμπεριφορές των ανθρώπων και της Εξουσίας δεν έχουν αλλάξει και πολλά πράγματα από τον μακρινό 17ο αιώνα ή το 1953 που ο Μίλλερ παρουσιάζει το έργο του ”Οι μάγισσες του Σάλεμ”.

Έστω να δεχτούμε ότι στην εποχή μας δεν υπάρχει ”κυνήγι μαγισσών” όπως πριν, ποιός αμφιβάλλει όμως ότι επικρατεί και προβάλλεται σθεναρά από τις εκάστοτε Εξουσίες η καταστολή της ανθρώπινης δύναμης του ”σκέπτεσθαι” και του δικαιώματος του ”αποφασίζειν”.

Ασφαλώς και μια σημερινή παράσταση  των ”Μαγισσών” του Μίλλερ έχει ενδιαφέρον.

Αρκεί να έχει γίνει μια ενδελεχής μελέτη του έργου, να υπάρχει οραματική προσέγγιση  από τους συντελεστές του, να προσεχθεί η απόδοσή του από σκηνοθετικής και υποκριτικής πλευράς.

Η παράσταση που έχει ανέβει στο Θέατρο ”Δημήτρης Χόρν” της οδού Αμερικής  του σημαντικού αυτού έργου, αποτελεί (κατά την γνώμη μας) μια από τις πλέον (πάρα πολλές) παραστάσεις που έχουν ανέβει μετά από την δύσκολη περίοδο της λεγόμενης πανδημίας όπου και τα Θέατρα παρέμειναν κλειστά.

Γιατί… Ο Νικορέστης Χανιωτάκης μεταφράζει και εν μέρει διασκευάζει τις ”Μάγισσες” ενώ παράλληλα τις σκηνοθετεί. Αυτός ο νέος σκηνοθέτης και ηθοποιός δεν είναι η πρώτη φορά που καταθέτει την θεατρική του άποψη με σαφήνεια, με τόλμη και με μια εμφανέστατη φρεσκάδα. Επί της ουσίας ο Χανιωτάκης στην παράσταση αυτή, ενώ κρατάει όλο το νόημα, αναδεικνύει τα πολλαπλά επίπεδα του έργου του Μίλλερ, την καταγγελτικότητα του και μεταφέρει την ατμόσφαιρα της εποχής του 1692, μας παρουσίασε μια φρέσκια, επιβλητική και σοβαρή παράσταση, χωρίς, επαναλαμβάνω, να χαθεί το παραμικρό από τα σημαντικά νοήματα του, σε παγκόσμιο επίπεδο, του αναγνωρισμένου αυτού έργου. Αξιοπρόσεκτη (αν και λίγο επικίνδυνη) παρέμβαση του σκηνοθέτη και μεταφραστή Χανιωτάκη είναι η αφαίρεση ρόλων-χαρακτήρων που από είκοσι ένας που υπάρχουν στο πρωτότυπο κείμενο, εδώ μετέφερε όλη την ουσία των διαλόγων σε δεκατρείς ηθοποιούς.

Ηθοποιοί προσεκτικά επιλεγμένοι καθώς το σημαντικό στις ”Μάγισσες” είναι ότι δεν υπάρχει ουσιαστικά πρωταγωνιστικός ρόλος. Ακόμη και αυτοί που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε δευτερεύοντες έχουν την δική τους σημαντική στιγμή που εκ του κειμένου και της σκηνοθεσίας, έρχονται στο ”προσκήνιο” αποτελώντας ένα ουσιαστικό μέσον κατανόησης του θεατή των εξελισσόμενων γεγονότων, της τραγικότητας τους, κυρίως όμως των ανατριχιαστικών ομοιοτήτων της δίκης των μαγισσών του Σάλεμ, με τις δραστηριότητες της Μακαρθικής Επιτροπής.

Και όπως αναφέρει ο Άρθουρ Μίλλερ στην ”Αυτοβιογραφία” του ”Το δε κοινό ”θεατρικό” τους στοιχείο ήταν η τελετουργικότητα.  Και στις δύο περιπτώσεις οι κατήγοροι γνώριζαν εκ των προτέρων ποιες ομολογίες θα έπρεπε να αποσπάσουν από τους κατηγορούμενους προκειμένου να επιτύχουν τον αντικειμενικό τους σκοπό, που δεν ήταν άλλος από τη δημόσια παραδοχή της ενοχής των υποδίκων”.

Χαρήκαμε όντως μια εξαιρετική παράσταση των ”Μαγισσών” στο Θέατρο ”Δημήτρης Χόρν”. Μια, επαναλαμβάνω, φρέσκια απόδοση του έργου, με εξαιρετικές, επαναλαμβάνω, ερμηνείες από τους Νικήτα Τσακίρογλου, Άκη Σακελλαρίου, Ρένια Λουιζήδου, Ιωάννα Παππά, Γεράσιμο Σκαφιδά, Γιάννη Καλατζόπουλο, Θωμά Γκαγκά, Μελίνα Βαμβακα και τις τόσο ουσιαστικές, καθοριστικές ερμηνείες των νέων κυριών ηθοποιών (που χωρίς αυτές το υποκριτικό αποτέλεσμα δεν θα ήταν το ίδιο) Κατερίνα Νικολοπούλου, Ισιδώρα Δωροπούλου, Μαρία Μούσχουρη, Αντουανέτα Παπαδοπούλου και Δανάη Ομορεγκιέ Νεάνθη.

Ειδική αναφορά στο ευρηματικό σκηνικό της Αρετής Μουστάκα, που με την βοηθό της Έμιλυ Ονησιφόρου έστησαν έναν σκηνικό χώρο αποτελούμενο από γυμνούς κορμούς δέντρων, αναφορά στην εγκατάλειψη της γης και των καλλιεργειών από τους αγρότες του Σάλεμ υπό τον φόβο των διώξεων. Αλλά το σημαντικότερο. Το πατάρι (οπού όλα εξελίσσονται πάνω σε αυτό) σε σχήμα σταυρού, αναφορά στο θεοκρατικό κατεστημένο και στο τρελό παραλήρημα του, μέχρι του σημείου ομαδικής παράκρουσης. Με μια σκεπασμένη καταπακτή στο κέντρο του, όπου, σαν χοάνη (Crucible) κατάπινε τελετουργίες, συνειδήσεις, μετατρεπόταν σε φυλακή, ξεσκέπασε την υποκριτικές στάσεις, ρούφαγε την οδύνη και τις άδικές κατηγορίες, τον φόβο, από την μια και τον μεταρρυθμιστικού σκοταδισμού, από την άλλη, της Εξέχουσας τάξης και των ανελέητων δικαστών.

Τα μελετημένα σχεδιαστικά, σε σχέση με την εποχή που διαδραματίζεται η υπόθεση του έργου, κοστούμια της Χριστίνας Πανοπούλου, η διδασκαλία της κίνησης από την Αντιγόνη Γύρα, οι ατμοσφαιρικοί φωτισμοί της Χριστίνας Θανάσουλα, όπως και η πρωτότυπες μουσικές συνθέσεις του Γιάννη Μαθέ δημιούργησαν ένα ατμοσφαιρικό θεατρικό περιβάλλον ικανής αποτύπωσης της πραγματικότητας και του περιβάλλοντος μιας εποχής, αυτής του 17ου αιώνα, παράλληλα με καίριες αναφορές στο όχι και τόσο μακρινό παρελθόν του 20ου αιώνα, όπως και στις έμμεσες η άμεσες αναφορές στο σήμερα.

Ο Χάρολντ Πίντερ είχε πει για τον Άρθουρ Μίλλερ…   «Ήταν βράχος και έμοιαζε με βράχο, εννοώ ότι και η φυσική παρουσία του ήταν επιβλητική. Ήταν ηγέτης… Απόλυτα ανεξάρτητος, με μια αταλάντευτη κριτική ευφυΐα».

Και ο Μίλλερ για το έργο του  ”Οι Μάγισσες του Σάλεμ”…  «Όταν η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμένη ο φόβος παίρνει υπόσταση. Οι άνθρωποι του Σάλεμ έβλεπαν τον εαυτό τους σαν κάτοχο μιας ανώτερης αλήθειας. Αν το φως αυτής της αλήθειας έσβηνε, πίστευαν πως θα ερχόταν η συντέλεια του κόσμου. . Όταν έχετε έναν ιδεολογικό κόσμο που θεωρεί τον εαυτό του τόσο αγνό, είναι φυσικό να τείνετε προς τα άκρα».